رضا رضائی
پخش برخی برنامه‌های تلویزیونی این پرسش را بیش از گذشته در ذهن مخاطبان ایجاد می‌کند که هدف از تولید چنین محتواهایی چیست؟ برنامه‌ای با عنوان «سرآشپز» که انتظار می‌رود رقابتی حرفه‌ای، آموزشی و سرگرم‌کننده را به نمایش بگذارد، در بخش‌هایی از خود صحنه‌هایی را به تصویر می‌کشد که با شأن رسانه ملی فاصله دارد.
در یکی از این بخش‌ها، داور برای ساکت کردن شرکت‌کنندگان با ادبیاتی مانند «آقا یه دقیقه ساکت باشین آقا!» فریاد می‌زند و هنگامی که با بی‌توجهی روبه‌رو می‌شود، تعدادی از وسایل آشپزی را به سمت محل استقرار شرکت‌کنندگان پرتاب می‌کند. فارغ از اینکه این رفتار تا چه اندازه نمایشی یا از پیش طراحی‌شده باشد، آنچه به مخاطب منتقل می‌شود، عادی‌سازی نوعی ادبیات و رفتار پرخاشگرانه است که با جایگاه رسانه‌ای فرهنگ‌ساز همخوانی ندارد.
سال‌هاست که درباره نقش تلویزیون در ارتقای فرهنگ عمومی، آموزش غیرمستقیم و الگوسازی اجتماعی سخن گفته می‌شود. رسانه‌ای که از بودجه عمومی بهره‌مند است و خود را رسانه‌ای ملی می‌داند، طبیعتاً بیش از هر رسانه دیگری باید در انتخاب محتوا، شیوه اجرا و رفتار مجریان و داوران حساسیت نشان دهد. مخاطب از چنین رسانه‌ای انتظار دارد احترام، خویشتنداری، گفت‌وگوی منطقی و مدیریت حرفه‌ای اختلاف‌نظر را ببیند، نه رفتارهایی که یادآور ادبیات کوچه‌بازاری و واکنش‌های هیجانی است.
ممکن است برخی این شیوه اجرا را ابزاری برای افزایش هیجان یا الگوبرداری از مسابقات خارجی بدانند، اما تجربه نشان داده است که جذابیت رسانه‌ای الزاماً با تنش، فریاد و رفتارهای خارج از عرف حاصل نمی‌شود. رقابت می‌تواند پرهیجان باشد، بدون آنکه احترام افراد قربانی شود یا رفتارهای نامناسب به عنوان بخشی از سرگرمی به مخاطب عرضه گردد.
امروز بیش از هر زمان دیگری، رسانه ملی نیازمند بازنگری در معیارهای برنامه‌سازی است. اگر قرار باشد برای جذب مخاطب، مرزهای ادب، وقار و مسئولیت اجتماعی به تدریج کمرنگ شود، مهم‌ترین سرمایه تلویزیون یعنی اعتماد و اعتبار فرهنگی آن نیز آسیب خواهد دید.
نقد این‌گونه برنامه‌ها، مخالفت با سرگرمی یا رقابت نیست؛ بلکه یادآوری این نکته است که سرگرمی نیز می‌تواند و باید در چارچوب احترام، اخلاق و مسئولیت رسانه‌ای تولید شود.
براستی چرا تلویزیون، که روزگاری از آن به عنوان «دانشگاه عمومی» یاد می‌شد، امروز تا این اندازه از شأن و جایگاه فرهنگی خود فاصله گرفته است؟