رضا رضائی
نام «خلیج فارس» پدیده‌ای نوظهور یا ساختهٔ ایران معاصر نیست. این نام ریشه‌ای تاریخی در سنت جغرافیایی جهان دارد و قرن‌ها در منابع یونانی، لاتین، اسلامی و اروپایی برای این پهنهٔ آبی به کار رفته است. مرور اسناد تاریخی نشان می‌دهد که این نام، پیشینه‌ای بیش از دو هزار سال در جغرافیای مکتوب دارد.
کهن‌ترین شواهد نام‌گذاری
پیش از کاربرد نام امروزی، تمدن‌های بین‌النهرین در هزارهٔ سوم پیش از میلاد، از این پهنهٔ آبی با عنوان «دریای پایین» (Lower Sea) یاد می‌کردند. پژوهشگر برجسته، C. Edmund Bosworth، در مقاله‌ای در نشریهٔ Iranian Studies به اسناد سومری و اکدی مرتبط با این نام‌گذاری اشاره کرده است.[۱] اگرچه این عنوان با «خلیج فارس» به معنای متأخر آن تفاوت دارد، اما شاهدی بر شناخت و جایگاه این آبراه در جغرافیای باستانی است.
سابقهٔ نام در جغرافیای کلاسیک
در منابع جغرافیایی یونانی، نامی معادل Persikos Kolpos (خلیج فارس) برای این آبراه به کار رفته است. این سنت نام‌گذاری در آثار جغرافی‌دانانی مانند استرابون ادامه یافت و در قرن دوم میلادی، بطلمیوس در اثر بزرگ خود Geographia، از این پهنه با عنوان لاتین Sinus Persicus (خلیج فارس) یاد کرد. دانشنامهٔ معتبر Encyclopaedia Iranica نیز سابقهٔ این نام را در جغرافیای باستان بررسی و مستند کرده است.[۲]
تمایز تاریخی «خلیج عربی» و «خلیج فارس»
یکی از نکات کلیدی در بررسی تاریخی این نام، تمایز میان دو اصطلاح Sinus Arabicus و Sinus Persicus است.
بر اساس منابع جغرافیای کلاسیک و تأیید گروه کارشناسان نام‌های جغرافیایی سازمان ملل متحد (UNGEGN)، اصطلاح Sinus Arabicus یا «خلیج عربی» در متون کهن عمدتاً به دریای سرخ اطلاق می‌شده و از Sinus Persicus (خلیج فارس) متمایز بوده است.[۳] بنابراین، این ادعا که «Arabian Gulf» از دوران باستان نام رایج همین آبراه (میان ایران و شبه‌جزیره) بوده، با شواهد تاریخی موجود سازگاری ندارد؛ هرچند کاربرد این اصطلاح برای خلیج فارس در دورهٔ معاصر رواج یافته است.
موضع دبیرخانهٔ سازمان ملل متحد
فراتر از اسناد تاریخی، دبیرخانهٔ سازمان ملل متحد در دستورالعمل رسمی خود (ST/CS/SER.A/29/Rev.1) اعلام کرده است که نام مورد استفاده و استانداردشده برای این پهنه در اسناد و انتشارات این سازمان، Persian Gulf (خلیج فارس) است.[۴]
نکتهٔ پایانی
این واقعیت تاریخی هرگز به معنای نادیده گرفتن نقش و حضور تاریخی ملت‌های عرب در سواحل جنوبی این آبراه نیست. کشورهای عربی قرن‌ها در تجارت، دریانوردی و تاریخ منطقه نقش داشته‌اند. اما بحث بر سر «نام تاریخی یک عارضهٔ جغرافیایی» است؛ موضوعی که با مراجعه به اسناد، نقشه‌ها و متون کهن قابل بررسی است و شواهد موجود، استمرار نام «خلیج فارس» را در سنت جغرافیایی جهان نشان می‌دهد.
منابع و مآخذ
- C. Edmund Bosworth, “The Nomenclature of the Persian Gulf,” Iranian Studies, Cambridge University Press.
- Encyclopaedia Iranica, “Persian Gulf in Antiquity,” available at: iranicaonline.org
- United Nations Group of Experts on Geographical Names (UNGEGN), “Historical, Geographical and Legal Validity of the Name Persian Gulf,” Working Paper No. 61.
- United Nations Secretariat, “Editorial Directive ST/CS/SER.A/29/Rev.1,” New York: United Nations, 1999.