در جریان برگزاری سلسله نشست‌های «مشاهیر کتاب» که توسط مجمع کتابخانه‌های تخصصی استان قم برگزار شد، از خدمات ارزشمند و یک عمر فعالیت علمی و اجرایی استاد عرب‌زاده در عرصه‌های مختلف کتابداری و پژوهش تجلیل گردید.
در این مراسم، اسماعیل راهنورد، مدیر کتابخانه آیت‌الله العظمی بروجردی، با تأکید بر اهمیت نهادسازی برای تکریم شخصیت‌های علمی، اظهار داشت: «طرح “مشاهیر کتاب” با هدف دوگانه تقدیر از بزرگان این عرصه و ترویج آثار علمی آنان از طریق انتشار کتاب طراحی شده است تا تجربیات این اساتید به نسل‌های آینده منتقل شود.» وی همچنین ضمن قدردانی از حمایت‌های تولیت مسجد اعظم، از نقش فعال کمیته‌های پژوهش و منابع کهن مجمع مکتا در این مسیر یاد کرد.
در ادامه مراسم، دبیر مجمع مکتا با پرداختن به ویژگی‌های متمایز شخصیتی استاد عرب‌زاده، وی را فراتر از یک مدیر کتابخانه دانست. وی با اشاره به سوابق ایشان در کتابخانه مرحوم آیت‌الله العظمی گلپایگانی، افزود: «استاد عرب‌زاده فراتر از وظایف اداری، شخصاً در فهرست‌نویسی منابع خطی مشارکت داشتند و با تأسیس بخش صحافی، گام مؤثری در جهت مرمت و حفظ میراث مکتوب برداشتند.»
دبیر مکتا همچنین به خدمات گسترده این استاد در کتابخانه‌های دارالتبلیغ، مدرسه حقانی و مجمع جهانی اهل‌بیت (ع) اشاره کرد و از تلاش‌های پیشگامانه ایشان در اجرای طرح «کتابخانه سیار» در روستاهای اطراف قم جهت گسترش فرهنگ کتاب در مناطق محروم، یاد کرد.
دبیر مکتا در پایان از مولف کتاب سرکار خانم موحدی محب قدردانی و بر ضرورت استمرار این نشست‌ها برای پاسداشت میراث علمی اساتید و پژوهشگران تأکید کرد.
جلیسه: «مشاهیر کتاب» برای ثبت تاریخ انسانی فرهنگ مکتوب شکل گرفته است
مدیر انتشارات وراقان با تشریح اهداف مجموعه «مشاهیر کتاب» گفت: این مجموعه تلاشی برای ثبت و روایت زندگی انسان‌هایی است که بخشی از عمر خود را وقف حفظ، نشر، انتقال و پاسداری از فرهنگ مکتوب کرده‌اند.
آیین رونمایی از کتاب «استاد ابوالفضل عرب‌زاده» و نکوداشت شش دهه فعالیت فرهنگی و کتابداری او، به همت مجمع کتابخانه‌های تخصصی استان قم (مکتا)، بنیاد قم‌پژوهی و انتشارات وراقان برگزار شد.
جلیسه، مدیر انتشارات وراقان، در این مراسم با معرفی مجموعه «مشاهیر کتاب» اظهار کرد: کتاب یکی از ماندگارترین دستاوردهای تمدن بشری و حافظه زنده فرهنگ ملت‌هاست و آنچه امروز به نام کتاب در اختیار ما قرار می‌گیرد، تنها حاصل اندیشه و قلم نویسنده نیست، بلکه حاصل تلاش انسان‌های بسیاری در مسیر آفرینش، حفظ، نشر، انتقال و پاسداری از فرهنگ مکتوب است.
او با اشاره به اینکه تاریخ کتاب اغلب در نام آثار، نویسندگان و گاه ناشران خلاصه شده است، افزود: بسیاری از کسانی که در استمرار این میراث سهمی بنیادین داشته‌اند، در حاشیه حافظه فرهنگی جامعه باقی مانده‌اند؛ در حالی که هر کتاب، پیش از آنکه صرفاً روایت یک اثر باشد، روایت انسان‌هایی است که زندگی، دانش، مهارت و عشق خود را وقف ماندگاری آن کرده‌اند.
جلیسه «مشاهیر کتاب» را مجموعه‌ای برای ثبت و روایت زندگی این گروه از خادمان کتاب دانست و گفت: در این مجموعه، کتابندگان کسانی هستند که کتاب برای آنان صرفاً موضوع مطالعه، ابزار کار یا حرفه‌ای برای گذران زندگی نیست، بلکه بخشی از هویت، منش و شیوه زیستن آنان است.
به گفته او، مفهوم «کتابندگی» به حرفه یا جایگاه اجتماعی خاصی محدود نمی‌شود و ناشر، کتابفروش، چاپخانه‌دار، صحاف، مرمتگر، کتابدار، فهرست‌نویس، نسخه‌شناس، کتاب‌شناس، مترجم، ویراستار، مجله‌نگار، مجموعه‌دار و واقف کتاب، در صورت برخورداری از چنین نسبتی با جهان کتاب، می‌توانند در شمار کتابندگان قرار گیرند.
مدیر انتشارات وراقان تأکید کرد: «مشاهیر کتاب» علاوه بر روایت زندگی کتابندگان، می‌کوشد بخشی از تاریخ کتاب، کتابخانه، چاپ، نشر و دیگر نهادهای فرهنگ مکتوب را نیز بازخوانی کند.
او افزود: شناخت تاریخ کتاب بدون شناخت کتابندگان آن، روایتی ناتمام خواهد بود و این مجموعه تلاش می‌کند حافظه انسانی فرهنگ مکتوب را پاس بدارد، تجربه‌های پیشگامان این عرصه را ثبت کند و میراث آنان را به نسل‌های آینده بسپارد.
جلیسه در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به برگزاری این آیین برای ابوالفضل عرب‌زاده، او را از چهره‌های برجسته عرصه کتابداری در قم دانست و گفت که مجموعه «مشاهیر کتاب» با ثبت زندگی چنین شخصیت‌هایی می‌خواهد سهم انسان‌هایی را که عمر خود را صرف ماندگاری کتاب کرده‌اند، در تاریخ فرهنگ مکتوب به رسمیت بشناسد.
اسفندیاری: عرب‌زاده ۶۰ سال در بند کتاب است و کتاب‌ورزی می‌کند
محمد اسفندیاری، پژوهشگر و کتاب‌شناس، در آیین رونمایی از کتاب «استاد ابوالفضل عرب‌زاده» با اشاره به ۶۰ سال فعالیت فرهنگی او، عرب‌زاده را در شمار خادمان کتاب و کتابدارانی دانست که با سامان‌دهی و فهرست‌نویسی کتابخانه‌ها، گنجینه‌های علمی را در اختیار پژوهشگران قرار داده‌اند.
استاد محمد اسفندیاری، پژوهشگر و کتاب‌شناس:
بسم‌الله الرحمن الرحیم. الحمدلله و سلام علی عباده الذین اصطفا.
بسیار خوشحالیم که این مجلس به پاس ۶۰ سال خدمات فرهنگی جناب آقای ابوالفضل عرب‌زاده و رونمایی از جشن‌نامه ایشان برگزار می‌شود.
خواجه عبدالله انصاری می‌گوید: بنده آنی که در بند آنی و آن ارزی که می‌ورزی، آقای عرب‌زاده ۶۰ سال در بند کتاب است و کتاب‌ورزی می‌کند. ایشان در عهد شباب و رعیان عمر، یک چند دست در کار طلا داشت. اما طلا را فرو گذاشت، کتاب را برداشت. چرا؟ دلایلش را لابد به تفصیل خود خواهند گفت.
اما در شرح حال محمد بن زکریای رازی هم چنین چیزی دقیقاً در کتاب تتمه و صوان‌الحکمه آمده، آمده است: رازی در جوانی دست در کار طلا داشت و به این امور می‌پرداخت. النهایه مشغول به کیمیاگری شد. بعد از مدتی خللی در چشمش افتاد و دچار بیماری شد. نزد کحال رفت. کحال گفت که ۵۰۰ دینار باید بپردازی. ناچار محمد بن زکریای رازی ۵۰۰ دینار به کحال و چشم‌پزشک پرداخت. بعد آمد به خود گفت: کیمیا آن است که این مرد به آن مشغول بوده، نه آن چیزی که من بدان مشغول بودم. لذا کار طلا و کیمیاگری را کنار گذاشت و به طب پرداخت. این شباهتی است که میان آقای عرب‌زاده و محمد بن زکریای رازی من دیدم.
آقای عرب‌زاده معرف حضور همه شما عزیزان هست. اجمالی از شرح حال و خدمات علمی و فرهنگی‌اش در همین کتابی که امروز رونمایی می‌شود آمده است که البته عشری از خدمات ایشان است.
من می‌خواهم ببینم آقای عرب‌زاده را در چه طبقه‌ای می‌شود قرار داد؟
به هر حال همه عالمان را طبقه‌بندی کردند، طبقات مفسرین، اصناف را طبقه‌بندی کردند، طبقات محدثین، طبقات فقها و طبقات متکلمین و کتاب‌های متعددی در شرح حال همه این طبقات نوشته شده است.
اینها طیف گسترده‌ای وجود دارند که اینها رو باید طبقه‌ای نامید. این طیف خیلی گسترده و رنگارنگ است. از کتاب‌شناسان، کتابداران، فهرست‌نویسان و همه کسانی که دست در دانش اطلاع‌رسانی به معنای گسترده آن دارند. این طیف خیلی گسترده و رنگارنگ است. یک سر آن ابن‌الندیم است که ما الفهرست رو از او داریم. یک سر دیگرش آقابزرگ تهرانی، فقیه بزرگ، رجالی بزرگ و تراجمنویس بزرگ، که با کتاب الذریعه در مکانت وراقان نشسته و یک شاهکار فرا بشری فراهم آورده است. آقای عرب‌زاده هم در این طیف گسترده وراقان قرار می‌گیرد که کتاب‌شناسان و کتابداران و همه کسانی‌اند که خادم کتاب هستند و کلیددار علمند.
ایشان در عمر خودش چندین کتابخانه را سامان داده و فهرست‌نویسی کرده است و خب پاداش این کار را هم گرفته، گفته می‌شود هر کس که در کتابخانه‌ای را باز می‌کند، در زندانی را می‌بندد.
من می‌خواهم در این مجلس که اهل کتاب و مدیران کتابخانه‌ها هستند به این موضوع اشاره کنم که وضع کتاب و کتاب‌خوانی در جامعه شاید هم بشود گفت بد است. چندان خوب نیست.
در دوره‌ای در آغاز دهه ۶۰ کتاب شرح منظومه استاد مطهری که چاپ شد، تیراژ جلد اول این کتاب صد هزار نسخه است و جلد دوم سال بعد چاپ شد آن هم تیراژش صد هزار نسخه است. از صد هزار تیراژ کتاب در آن روزگار الان به کتاب‌هایی با تیراژ ۱۰۰ نسخه و ۲۰۰ نسخه و ۳۰۰ نسخه رسیده‌ایم. دیدم جلد ۳۵ مجموعه آثار استاد مطهری که اخیراً چاپ شده است، متأسفانه تیراژش ۳۰۰ نسخه است.
خب شاید دلایلی بتوان گفت، مثلاً وجود کتاب‌های الکترونیکی، اما همه آن دلایل و عذرها به جای خود درست است. اما به هر حال کتاب‌خوانی در جامعه ما خیلی افول کرده است. یک بهانه‌ای که می‌آورند، این است که کتاب گران است. خب اگر کتاب گران است، کالاهای دیگر هم گران است. اما حالا اگر کتاب که گران است، در کتابخانه‌ها که باز است. چرا جمعیت در کتابخانه‌ها و قرائت‌خانه‌ها نیست؟ پس نمی‌شود عذر برای مشکلات اقتصادی و گرانی فقط آورد. بله آن عذر در جای خود موجه است.
من یک مثالی برای شما بیارم که می‌شود هم مشکلات معیشتی داشت و هم اهل کتاب و فرهنگ بود. ابن‌حوقل از جغرافیادانان بزرگ جهان اسلام است. در قرن چهارم که شرق تا غرب جهان را ایشون درنوردید. از جمله به شهرهایی که آمد، یکی خوزستان است. او می‌گوید من آمدم در خوزستان، دیدم مردم، عوام خیلی اهل علم و فضل هستند و گفتگوهای کلامی میان عوام مردم هم جاری است. بعد ابن‌حوقل می‌گوید، در بازاری می‌رفتم دو حمال را دیدم. باری به دوششان یا به سرشون بود، حالا فراموش کرده بود به دوش بود یا به سر.
این دو حمال بار به دوششان بود، داشتن در بازار می‌رفتند و با یکدیگر بحث‌های کلامی می‌کردند. عبارتش خیلی جالبه توجه.
دو نفر باربر در قرن چهارم، به همین لحاظ گفتم که قرن چهارم دوره رنسانس جهان اسلام است و اوج فرهنگ و تمدن اسلامی در قرن چهارم است. دو نفر باربر در خوزستان بار بر دوش و سر می‌روند و با یکدیگر در تأویل و حقایق کلام صحبت می‌کنند. خب اگر مردمی از صد هزار نسخه بیان به سیصد نسخه تنازل کنند و عوامشون آنجوری بودند، اینجوری بشوند، خدای ناکرده دچار بیماری تعرّب بعد الهجره شدند. ب تعرّب بعدالهجره فقط به این معنا نیست که کسی از بادیه به شهر بیاید و بعد از شهر سواد اعظم را رها کند، برود به بادیه. این فقط مفهوم نیست. یک مفهوم گسترده‌ای هم در روایات ما آمده، تعرّب و تفقّه در مقابل هم آمده. یعنی فردی اهل دانش بشود، درس بخواند یا مردم جامعه‌ای درس بخوانند، پیشرفت بکنند و بعد اینها را فرو بگذارند و رها کنند. به این گفته می‌شود تعرّب بعد الهجره.
به هر حال سوگمندانه وضع کتاب و کتاب‌خوانی در جامعه ما خوب نیست. علل و دلایل متعدد دارد. من در اینجا می‌خواهم به یکی از عللش اشاره کنم و آن فضای مجازی است. فضای مجازی رقیب کتاب است. رقیبم رقیب است، دشمن هم دشمن است. دشمن کتاب نیست، رقیب است. اما گاه رقیب با انسان کاری می‌کند که دشمن نمی‌کند. ببینید هنگامی که دوربین عکاسی آمد، رقیب هنر نقاشی شد. نقاشی افول کرد. هنگامی که تلویزیون آمد، رقیب رادیو شد. رادیو افول کرد. پس گاهی مواقع رقیب کاری با انسان می‌کند که دشمن نمی‌کند و انسان را خارج می‌کند. الان هم این فضای مجازی چنین رقیبی است. دشمن کتاب نیست. اما ممکن است در رقابت بیاید از کتاب سبقت بگیرد. این فضا و این آفت را ما اهل کتاب، فرهنگیان، مدیران کتابخانه‌ها باید بشناسیم و به جامعه هشدار بدهیم. که کتاب را از دست نگذارند.
ببینید من یک مثال بزنم کسی که چقدر خوب توانست فضای مجازی و رسانه‌ها رو کنترل کند و آفتش را بشناسد. غلامحسین مصاحب را همه می‌شناسید. پیشگام ریاضیات جدید در ایران و اولین دائرةالمعارف با استانداردهای جهانی رو در ایران ایشان نوشت. در شرح‌حال غلامحسین مصاحب گفتند تا هنگامی که تمام بچه‌هایش، مثلاً دهه ۴۰ تا ۵۰، دیپلم نگرفته بودند تلویزیون برای خانه نخرید. هنگامی که همه بچه‌ها دیپلم گرفتند تلویزیون خرید. این مال تلویزیونی بود در قبل انقلاب که دو کانال داشت. برنامه‌هاش ساعت ۵ شروع می‌شد ۱۱ شب تمام می‌شد. نه تلویزیون ما که ده‌ها کانال داره. نه شبکه‌های ماهواره‌ای که صدها کانال دارد. نه فضای مجازی که هزاران کانال است. پس ببینید غلامحسین مصاحب چقدر خوب توانست کنترل کند. ما باید بتونیم این فضای مجازی را کنترل کنیم. بدانیم رقیب است و بشناسیمش و جامعه را به سوی کتاب دعوت کنیم.
کتاب‌خوانی متأسفانه در جامعه ما عادت نهادینه و طبیعت ثانوی نشده است. اصلاً اصالتاً عادت طبیعت ثانویه. ما باید این کتاب‌خوانی و داشتن کتاب را در جامعه دامنگستر کنیم. من سال‌ها پیش مقاله‌ای نوشتم تحت عنوان «به سوی نهضت کتاب‌خوانی». از وضع زار و نزار کتاب گفتم و گفتم زنگ کتاب را ما باید به صدا دربیاریم. اگر زنگ کتاب را به صدا درنیاریم و جامعه را به سوی کتاب نبریم، دیری نمی‌گذرد که ناقوس کتاب به صدا درمیاد.
امیدوارم چنین نباشد و ما بتونیم کتابخانه‌ها را گسترش بدیم، کتاب‌خوانی را دامنگستر کنیم و قدر بزرگوارانی مانند آقای عرب‌زاده را بدانیم که خادمان کتاب بودند. در خاطرات آقای عرب‌زاده من می‌دیدم در همین این کتاب که امروز رونمایی می‌شود که آمار داده بود سال ۴۸ در کتابخانه ما چند هزار نفر آمدند تا سال ۵۸ چقدر آمدند و چقدر مراجعه‌کننده داشت کتابخانه دارالتبلیغ، چقدر مطالعه‌کننده داشت و عجیب اینکه مقابل کتابخانه دارالتبلیغ سابق که در همین خیابون معلم بود، مقابل اینجا گاهی مواقع ترافیک می‌شد و تراکم جمعیت بود. جوان‌هایی که می‌خواستن بیایند در کتابخانه و ما در کتابخانه رو می‌بستیم چون قرائت‌خانه کتابخانه پر بود. در کتابخانه را می‌بستیم. ساعت کتابخانه روزی ۸ ساعت بود، بعد کردیم تا ۱۲ ساعت و گاهی مواقع ساعت کتابخانه تا ۱۶ ساعت اضافه می‌کردیم که همه بتوانند بیایند. گاهی موقع‌ها در کتابخانه رو که می‌بستیم دیگر جمعیت هیچ صندلی‌ها جا نداشت، جوان‌ها پشت در می‌ایستادند، منتظر بودند که یکی از کتابخانه بیاید بیرون، یک نفر برود داخل.
این یک آرمان‌شهر است، که اگر به آن برسیم، من دیگه بیش از این تصدیع نمی‌دم و السلام علیکم و رحمت‌الله.
در ادامه مراسم، حجت‌الاسلام صادق آزرم، مدیر کتابخانه‌های پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در سخنانی با اشاره به تقارن معنادار این آیین با ایام چهلمین روز پس از درگذشت رهبر معظم انقلاب، ایشان را از جمله فرزانگانِ کتاب‌خوان و کتاب‌شناس دانست که روح پاسداشت علم همواره در سلوک ایشان تجلی داشت. وی همچنین با یادکرد از نقش حضرت آیت‌الله‌العظمی بروجردی (ره) در تأسیس این میراث ماندگار، این بنای علمی را مأمن اهل علم و اندیشه دانست.
آزرم در بخش اصلی سخنان خود، به تبیین جایگاه و خدمات علمی استاد ابوالفضل عرب‌زاده پرداخت و وی را «خادم بی‌هیاهوی میراث مکتوب» توصیف کرد. وی در تحلیل نقش علمی استاد عرب‌زاده، سه محور اصلی را برجسته نمود:
۱. خدمت به گنجینه‌های علمی: وی با تاکید بر اینکه کتابخانه برای اهل نسخه، «خانه اندیشه» است، خاطرنشان کرد که تلاش استاد عرب‌زاده باعث شد نسخه‌های تاریخی از حالت ایستا خارج شده و در دسترس پژوهشگران قرار گیرند.
۲. فهرست‌نگاری به مثابه نقشه‌راه: آزرم با اشاره به اهمیت شناسایی منابع، تلاش‌های بی‌وقفه استاد عرب‌زاده را عاملی دانست که گنجینه‌های سربسته را به منابعی گشوده برای محققان امروز و فردا تبدیل کرده است.
۳. آموزش و انتقال تجربه: وی در نهایت، ویژگی ماندگار استاد عرب‌زاده را در توانایی ایشان در انتقال بی‌دریغ تجربیات علمی و زیستن در سکوت و اثرگذاری عمیق، بدون نیاز به حواشی، برشمرد.
در ادامه نشست حجت‌الاسلام والمسلمین علی‌اکبر مهدی‌پور تبریزی، از محققان برجسته حوزه علمیه قم، با تبیین ویژگی‌های اخلاقی و علمی استاد عرب‌زاده، ایشان را شخصیتی بی‌بدیل در عرصه کتاب‌شناسی و خدمت به میراث مکتوب معرفی کرد.
مهدی‌پور تبریزی در سخنان خود با اشاره به جایگاه والای مؤلف، محقق و فهرست‌نویس، استاد عرب‌زاده، بر نقش کلیدی ایشان در تسهیل مسیر پژوهش تاکید کرد. وی با توصیف ویژگی‌های اخلاقی ایشان، استاد عرب‌زاده را «مشاور امین پژوهشگران» خواند که با خوش‌برخوردی و دانش بالا، همواره فراتر از یک فهرست‌نویس، راهنمای محققان در شناسایی نسخه‌های خاص و رساله‌های مشابه بود.
آبادانی دو کتابخانه مرجع با خدمات علمی استاد عرب‌زاده
مهدی‌پور تبریزی با نگاهی به کارنامه علمی استاد عرب‌زاده، به نقش مؤثر ایشان در توسعه و غنای علمی دو کتابخانه مرجع در دارالتبریز اشاره کرد. وی تصریح کرد: «استاد عرب‌زاده با خدمات گسترده خود، به دو کتابخانه مرتبط با مراجع بزرگ شیعه، یعنی مدرسه آیت‌الله گلپایگانی و [مراکز علمی مرتبط]، جان دوباره بخشید. ایشان با تدوین فهرست‌ها و معرفی نسخه‌های گران‌بها، دسترسی به منابع را برای طلاب و محققان فراهم آورد.»
وی افزود که یکی از بزرگترین دستاوردهای ایشان، تدوین فهرستی است که در آن، در یک جلد، بیش از ۱۰ هزار نسخه معرفی شده است؛ نمونه‌ای بارز از این دقت علمی، معرفی ۹۰ نسخه از صحیفه سجادیه در ستون معرفی است که نشان‌دهنده کیفیت، دقت و پرهیز از حشو و زوائد در آثار ایشان است.
دقت در فهرست‌نگاری و دسترسی به منابع پراکنده
محقق حوزه علمیه قم در ادامه با اشاره به اهمیت کار فهرست‌نگاری، خاطرنشان کرد که آثار استاد عرب‌زاده راه را برای دستیابی به کتاب‌هایی که در دسترس نبودند، هموار کرده است. وی افزود: «ایشان با شناسایی دقیق محل نگهداری نسخه‌ها، حتی در مناطقی مانند تبریز، ایروان یا کتابخانه‌های شخصی، محققان را از جای دقیق منابع بی‌نیاز کرده و دسترسی به متون اصیل را ممکن ساخته‌اند. برای نمونه، معرفی بیش از ۱۰۵ عنوان از کتاب‌های جابر بن حیان، نمونه‌ای از این توانمندی در گردآوری و معرفی متون است.»
تجربیات جهانی و مقایسه با استانداردهای کتابداری
مهدی‌پور تبریزی در بخشی از سخنان خود با بازگویی خاطراتی از تجربه حضور در کتابخانه‌های بزرگ جهان از جمله «بریتیش میوزیم» و «کتابخانه سلطنتی برلین»، به مقایسه ساختار کتابداری و اهمیت خدمات‌رسانی به پژوهشگران پرداخت. وی با اشاره به دشواری‌های دسترسی به نسخه‌های خطی در دوران گذشته و محدودیت‌های سخت‌گیرانه برخی کتابخانه‌ها، بر این نکته تاکید کرد که برخورد و خدمات علمی استاد عرب‌زاده، برخلاف مدل‌های سنتی و محدودکننده، همواره بر پایه تسهیل پژوهش و پاسخگویی به نیاز محقق بوده است.
وی در پایان، استاد ابوالفضل عرب‌زاده را شخصیتی «خوش‌برخورد، خوش‌اخلاق و دارای بینش عمیق» در حوزه‌های کتابداری، کتاب‌نویسی و تدوین دانست که خدمات ایشان، ماندگار و اثربخش بر کل منظومه پژوهشی شیعه بوده است.
کتابخانه نهادی زنده برای حفظ و انتقال میراث علمی بشر است
استاد ابوالفضل عرب‌زاده با قدردانی از تولیت مسجد اعظم و کتابخانه آیت‌الله‌العظمی بروجردی، مدیران کتابخانه‌ها، پژوهشگران و دست‌اندرکاران برگزاری مراسم، کتاب را نشان‌دهنده هویت و فرهنگ ملت‌ها و کتابخانه را نهادی زنده برای حفظ و انتقال میراث علمی بشر دانست.
استاد ابوالفضل عرب‌زاده در مراسم رونمایی از کتاب مربوط به زندگی و خدمات علمی خود، ضمن گرامیداشت مقام حضرت آیت‌الله‌العظمی علوی بروجردی، تولیت مسجد اعظم و کتابخانه آیت‌الله‌العظمی بروجردی، از توجه ویژه ایشان به دوستداران کتاب و فهرست‌نگاران قدردانی کرد و برای ایشان از خداوند متعال شفای کامل و دوام نعمت وجود را مسئلت نمود.
وی همچنین از علما، حجج اسلام، اندیشمندان، دوستان و بانوانی که با بیان، قلم و حضور خود به این مجلس رونق بخشیدند، تشکر کرد و از مؤسسه وراقان، آقای جلیسه و دیگر دست‌اندرکاران برگزاری مراسم و ویرایش کتاب قدردانی به عمل آورد.
عرب‌زاده در ادامه از مدیران کتابخانه مسجد اعظم، کتابخانه مدرسه فیضیه و کتابخانه دانشگاه ادیان و مذاهب و همچنین اعضای بنیاد قم‌پژوهی، از جمله حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر بنایی و آقای ربانی، به دلیل تلاش‌های آنان در برگزاری این مجلس تشکر کرد.
وی با اشاره به زحمات سرکار خانم بنت‌الهدی موحدیه‌محب در تنظیم و تکمیل کتاب، از همه افرادی که در برپایی این مراسم نقش داشتند، سپاسگزاری کرد و گفت: برکات معنوی این گردهمایی مدیران کتابخانه‌ها و دوستداران کتاب، در اذهان حاضران باقی خواهد ماند.
این فهرست‌نگار و پژوهشگر با بیان اینکه خود را خدمتگزار آستان مقدس مهدویت می‌داند، اظهار کرد: خداوند متعال و حضرت ولی‌عصر(عج) توفیق خدمت در کتابخانه‌های بزرگ را به من عطا کرده‌اند و هر خدمتی که انجام شده، از عنایات الهی و توجه حضرت ولی‌عصر(عج) بوده است.
عرب‌زاده در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به جایگاه کتاب و کتابخانه گفت: کتاب نشان هویت و فرهنگ یک ملت است و دانش مکتوب و مضبوط نیاکان و گذشتگان بشر را در خود حفظ کرده است. کتاب، تاریخ، علوم، فنون، ابتکارات و تجربه‌های انسان‌های گذشته را که برای به‌دست‌آوردن آن‌ها سال‌ها تلاش شده، به نسل آینده منتقل می‌کند.
وی کتابخانه را نهادی زنده دانست که مردم برای خدمت به خود ایجاد کرده‌اند و افزود: کتابخانه با هدف تأمین نیازهای علمی و معنوی، گردآوری کتاب و نشر دانش تأسیس شده و به همه مردم جهان تعلق دارد؛ ازاین‌رو گفته‌اند مرزهای دانش به وسعت جهان هستی است.
این استاد حوزه کتابداری تأکید کرد: یکی از اصول کتابداری آن است که هر کتابی برای اهل آن در دسترس باشد. متولیان و مدیران کتابخانه‌ها نیز مسئول نگهداری این امانت و محافظ سرمایه‌های تاریخی، علمی و معنوی بشر هستند، نه مالک کتاب.
استاد ابوالفضل عرب‌زاده با توصیف کتابخانه به عنوان «گنجینه شایگان معرفت»، تأکید کرد که مدیران و کتابداران، متولیان و نگهبانان گوهرهای حکمت هستند که با ترویج دانش، چراغ‌های معرفت را در جهان می‌افروزند.
استاد ابوالفضل عرب‌زاده در ادامه سخنان خود در مراسم رونمایی از کتاب جدید، به جایگاه والای حرفه کتابداری اشاره کرد و گفت: «مدیران و کتابداران از نعمت بزرگی برخوردارند که امتیازی نادر محسوب می‌شود؛ این موهبتی است برای شغلی باستانی که ریشه‌های آن به قرن‌ها پیش از میلاد بازمی‌گردد.» وی افزود: «کتاب، هنرگاه اندیشه مردمی است و وظیفه کتابداران، پرورش این اندیشه‌ها و حفاظت از گنجینه‌های حکمت است.»
عرب‌زاده با بازشناسی جایگاه شهر مقدس قم، این شهر را از منظر غنای علمی و کتابخانه‌ای، پایتخت فرهنگی جهان اسلام دانست. وی اظهار داشت: «قم شهری است که از نخستین روزهای طلوع اسلام با مذهب تشیع آمیخته بوده و در روایات، “شهر خانه دار رسول‌الله” نامیده شده است. حضور بارگاه ملکوتی حضرت معصومه (س)، حوزه علمیه مبارکه، مسجد مقدس جمکران و مراجع عظام، این شهر را به کانون علمی بی‌بدیلی بدل کرده است.»
وی با اشاره به تعدد مراکز علمی در قم افزود: «در شهر قم، هر مدرسه و مسجدی دارای کتابخانه است؛ به گونه‌ای که اگر این شهر را “شهر هزار کتابخانه” بخوانیم، اغراق نکرده‌ایم. با توجه به این ظرفیت، قم پایتخت فرهنگی کتابخانه‌های جهان اسلام خواهد بود.»
این پژوهشگر با یادآوری اصول کتابداری و نقش وقف‌ها در تداوم حیات کتابخانه‌ها، بر لزوم برخورد منعطف با پژوهشگران تأکید کرد. وی گفت: «از مدیران کتابخانه‌های این شهر منسوب به خاندان رسول‌الله (ص)، انتظار می‌رود که در ارائه منابع به اهل علم و محققان، سخت‌گیری نکنند؛ چرا که محدود کردن دسترسی به کتاب، برخلاف هدف اصلی و غرض از تأسیس کتابخانه است.»
عرب‌زاده همچنین با اشاره به همکاری‌های نهادهای مختلف، از تلاش‌های مدیران کتابخانه‌ها و اعضای «مجری» (مجمع مدیریت کتابخانه‌های ایران) قدردانی کرد و شعار همکاری و پیوستگی آنان را ستود.
وی در پایان، بار دیگر از تمامی اساتید، مدیران کتابخانه‌ها، بانوان و دوستداران کتاب که در شرایط کنونی کشور، برای برپایی این مجلس علمی و رونمایی از این کتاب همت گمارده بودند، تشکر کرد و برای همگان از خداوند متعال خواستار طول عمر و سلامتی نمود.
