«فرق تسنن»؛ روایتِ تکثر اندیشه در جهان اسلام
🖊️ مهدی محمدی شجاعی
یک روایت، می‌تواند قرن‌ها ذهن اندیشمندان را به خود مشغول کند؛
روایتی درباره امتی که پس از پیامبر(ص)، راه‌های گوناگونی پیش رویش گشوده شد و فرقه‌ها و جریان‌های متعددی در میان مسلمانان شکل گرفتند.
«حدیث افتراق» از همین‌جا اهمیت پیدا می‌کند؛ روایتی که از شکل‌گیری ۷۳ فرقه سخن می‌گوید و در طول تاریخ، دستمایه آثار و پژوهش‌های فراوانی در حوزه فرقه‌شناسی اسلامی شده است. هر گروه نیز در بسیاری از این روایت‌ها، خود را بر مسیر نجات دانسته و دیگران را از آن دور شمرده است.
اما فرقه‌های اسلامی چگونه شکل گرفتند؟
چه اندیشه‌هایی آنها را از یکدیگر متمایز کرد؟
و چگونه می‌توان این جریان‌های فکری را شناخت و در کنار یکدیگر قرار داد؟
کتاب «فرق تسنن» نوشته مهدی فرمانیان تلاشی است برای پاسخ به بخشی از این پرسش‌ها؛ مجموعه‌ای در ۲۵ مقاله که خواننده را در مسیر شناخت تاریخ، عقاید و جریان‌های فکری اهل سنت همراه می‌کند.
کتاب با بررسی مفهوم اهل سنت و راهنمای مطالعات فرقه‌شناسی آغاز می‌شود و سپس به سراغ «حدیث افتراق» می‌رود؛ روایتی که خود یکی از مهم‌ترین زمینه‌های شکل‌گیری ادبیات فرقه‌شناسی در جهان اسلام بوده است.
در ادامه، جریان‌هایی چون عثمانیه، خوارج، اباضیه، مرجئه، قدریه، جبریه و معتزله بررسی می‌شوند و در چند مقاله، ابعاد گوناگون اندیشه معتزلی، از تأثیرپذیری از اندیشه‌های کلامی شیعه تا مسئله اعجاز قرآن، مورد توجه قرار می‌گیرد.
در بخش دیگری از کتاب، اندیشه و جایگاه احمد بن حنبل، کرامیه، اشاعره و ماتریدیه بررسی شده و سپس خواننده با سلفیه، اندیشه ابن‌تیمیه و تاریخ و آیین وهابیت روبه‌رو می‌شود. در ادامه نیز قادیانیه، دیوبندیه و بریلویه و نسبت آنها با وهابیت مورد بحث قرار گرفته است.
آخرین مقاله کتاب نیز به شخصیت تفتازانی اختصاص دارد؛ پژوهشی درباره این پرسش که او را باید در شمار اشاعره دانست یا ماتریدیه.
«فرق تسنن» در واقع تنها فهرستی از فرقه‌ها نیست؛ تلاشی است برای بازخوانی بخشی از تاریخ اندیشه اسلامی؛ تاریخی که در آن، اختلاف نظرهای کلامی و اعتقادی، به شکل‌گیری جریان‌هایی انجامیده که هر یک روایت خاص خود را از حقیقت، ایمان و رستگاری ارائه کرده‌اند.
📖 مشخصات کتاب
نویسنده: مهدی فرمانیان
تعداد مقالات: ۲۵ مقاله
تعداد صفحات: ۷۲۷ صفحه
ناشر: نشر ادیان، دانشگاه ادیان و مذاهب قم
نخستین انتشار: ۱۳۸۶
چاپ پنجم: بهار ۱۴۰۰
در شکل‌گیری این مجموعه، پژوهشگرانی همچون نعمت‌الله صفری فروشانی، علی آقانوری، علیرضا ایمانی، رضا رضازاده لنگرودی، محسن جهانگیری، حمیدرضا شیخی، حمید ملک‌مکان، قاسم جوادی، محمدکاظم رحمتی، علی ربانی گلپایگانی، سید لطف‌الله جلالی و رسول جعفریان نیز مشارکت داشته‌اند.