معرفی کتاب «آواشناسی در قرآن»
نویسندگان: عبدالصاحب طهماسبی و علیرضا محمدرضایی
نشر ادیان | تابستان ۱۴۰۵
بقلم مهدی محمدی شجاعی
قرآن کریم، افزون بر اعجاز معنایی و محتوایی، از ساختاری لفظی و صوتی برخوردار است که در هماهنگی میان واژگان، آیات و مفاهیم آن جلوه‌گر می‌شود. کتاب «آواشناسی در قرآن» پژوهشی در زمینه اعجاز لفظی و معنایی قرآن کریم از منظر «آواشناسی کاربردی» است که می‌کوشد با بررسی نظام موسیقایی آیات، به بخشی از رازهای زیبایی، دل‌نشینی و هماهنگی شگفت‌انگیز کلام الهی دست یابد.
از مهم‌ترین دستاوردهای این پژوهش، طرح و بررسی دو نظریه اساسی است: نخست، «تناسب صوتی» (Harmony Voice) که موجب گوش‌نوازی و دل‌نشینی گفتمان قرآنی می‌شود؛ و دوم، «تناسب صوت و معنا» (Onomatopoeia) که بر اساس آن، پیوند میان آواها و معانی در قرآن کریم امری اتفاقی و تصادفی نیست، بلکه به‌صورت هدفمند و در چارچوب قاعده‌ای کلی در ساختار این گفتمان حضور دارد. در کنار این دو نظریه، تشکیل مجموعه‌های «هارمونیک» به‌واسطه «فاصله‌های» قرآنی نیز از دیگر جلوه‌های نظام صوتی قرآن است؛ نظامی که نقشی اساسی در هماهنگی لفظ و معنا بر عهده دارد.
در این نوشتار، ساختار آیات قرآن کریم با تکیه بر نظام موسیقایی دو جزء بیست‌وهفتم و سی‌ام بررسی شده و تلاش شده است دو گونه از اعجاز مرتبط با حس شنوایی تبیین شود. دستاورد اصلی این بررسی، فراهم‌آوردن زمینه‌ای برای درک و فهم بهتر سخن خداوند و شناخت بخشی از علل اعجاز قرآن کریم از دریچه صوت و موسیقی کلام است.
یکی از محورهای مهم کتاب، بررسی چینش اصوات و تغییرات صوتی، از جمله تکرار، حذف و تقدیم، و طرح پرسش‌هایی درباره چرایی این ویژگی‌ها در گفتمان قرآنی است. برای نمونه، چگونه است که نیمی از فاصله‌های قرآن به صوت «نون» ختم می‌شوند، درحالی‌که حتی یک فاصله نیز به صوت «خ» یا «غ» پایان نمی‌یابد؟ بر اساس آمار مطرح‌شده در این پژوهش، از مجموع ۶۳۴۸ فاصله، بیش از ۳۱۷۴ آیه به صوت «نون» ختم می‌شود. همچنین در سوره قمر، صوت «ظ» تنها یک بار و صوت «ث» دو بار آمده است، درحالی‌که صوت «نون» ۱۵۵ بار تکرار شده است. در سوره ق نیز صوت «ث» یک بار ذکر شده، اما صوت «نون» ۱۳۴ بار به کار رفته است. آیا چنین تفاوتی در بسامد اصوات را می‌توان صرفاً اتفاقی و بی‌قاعده دانست؟
نویسندگان در پاسخ به این پرسش‌ها، بر این نکته تأکید می‌کنند که هر صوت، افزون بر اثر سمعی، واجد اثر معنایی نیز هست. از این منظر، صوت «نون» گذشته از برخورداری از ویژگی‌های خوش‌آهنگ و دل‌نشین، معانی و ویژگی‌های متعددی دارد و همین دو جنبه صوتی و معنایی می‌تواند در تبیین تفاوت بسامد اصوات نقش داشته باشد.
موضوع محوری دیگر کتاب، «نظام فاصله» در گفتمان قرآنی است؛ نظامی که در این پژوهش جایگاهی ویژه دارد و از دو جنبه مورد بررسی قرار می‌گیرد: نخست، جنبه شکلی و ظاهری که با اعجاز لفظی قرآن ارتباط می‌یابد؛ و دوم، جنبه معنایی که به اعجاز معنوی آن مربوط می‌شود. بر این اساس، فاصله‌های قرآنی صرفاً عناصر پایان‌دهنده آیات نیستند، بلکه در هماهنگی صوتی و انتقال معنا نقشی بنیادین ایفا می‌کنند. از همین رو، نویسندگان بر این باورند که برگردان این گفتمان به زبانی دیگر را نمی‌توان به معنای دقیق کلمه «ترجمه» نامید؛ زیرا بازآفرینی نظام فاصله و حفظ همه ابعاد صوتی و معنایی آن در زبانی دیگر، امری بسیار دشوار و از نظر آنان محال و خارج از توان بشر است.
از دیگر مباحث کتاب، بررسی تصویرسازی در سطح لفظ و جمله است. نویسندگان این ویژگی را یکی از قواعد اساسی شیوه گفتاری قرآن کریم می‌دانند و تخیّل و تجسّم را دو جلوه مهم آن معرفی می‌کنند. بر این اساس، ساختار صوتی و زبانی آیات تنها در ایجاد آهنگ و زیبایی شنیداری نقش ندارد، بلکه می‌تواند در شکل‌گیری تصویرهای ذهنی و انتقال مؤثرتر مفاهیم نیز سهیم باشد.
در مجموع، سه نظام موسیقایی مورد بحث در این پژوهش، زمینه‌ساز شکل‌گیری و تقویت نظام معنایی قرآن کریم معرفی می‌شوند؛ نظام‌هایی که در انتقال پیام آیات و تبیین مفاهیم آن‌ها نقشی مهم بر عهده دارند. این مباحث می‌توانند برای پژوهشگران، مترجمان و خوانندگان قرآن کریم در مسیر فهم دقیق‌تر معانی آیات و توجه به ظرافت‌های صوتی و زبانی آن سودمند باشند.
یکی دیگر از ویژگی‌های نظام موسیقایی قرآن کریم، ضرب‌آهنگ و موزون‌بودن برخی عبارات است؛ ویژگی‌ای که شکوه و زیبایی خاصی به کلام می‌بخشد. در این زمینه، موسیقی بیرونی، درونی و کناری از جلوه‌های قابل بررسی به شمار می‌روند. برای نمونه، از میان سوره‌هایی که با سوگند و صوت «واو» آغاز می‌شوند، سوره‌های «عادیات»، «نازعات»، «ذاریات»، «مرسلات» و «صافات» از نظر وزن و ریتم دارای وجوه مشترکی‌اند که با بررسی وزنی آن‌ها می‌توان به این اشتراک‌ها پی برد.
آیاتی همچون:
﴿وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحًا﴾
﴿فَالْمُورِيَاتِ قَدْحًا﴾
بر وزن «مُستَفعِلُن فَعُولُن» دانسته شده‌اند؛ وزنی کوتاه که جزئی از بحر رجز و متقارب معرفی می‌شود. به باور نویسندگان، این وزن با ضرب‌های کوتاه و سریع خود، تصویری از تحرک، کشمکش و حرکت‌های پیاپی و دقیق را در ذهن مخاطب پدید می‌آورد؛ حرکتی که با فضای مانورهای جنگی تناسب دارد. در این چارچوب، آهنگ آیات می‌تواند صحنه دویدن گروهی از اسب‌ها را تداعی کند؛ گویی مخاطب گرمای نفس‌های آن‌ها را احساس می‌کند و صدای سُم‌هایشان را می‌شنود. همچنین، شعله‌های آتش و گردوغبار برخاسته از حرکت آن‌ها در برابر چشم ذهن مجسم می‌شود. از این منظر، اوزان کوتاه و سریع با معنای آیات و فضای پرتحرک آن‌ها هماهنگی دارند؛ به‌ویژه آنکه در صحنه جنگ، ثانیه‌ها ارزشی فراوان دارند و سرعت و پیوستگی حرکت اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
کتاب همچنین به ریتم روان و مقاطع و فاصله‌های کوتاه برخی آیات می‌پردازد؛ ویژگی‌ای که موجب شکل‌گیری حرکتی موسیقایی، تند و سریع می‌شود. نویسندگان این ریتم را عاملی در آماده‌سازی ذهن مخاطب برای پذیرش، درک و فهم سریع‌تر مفاهیم آیات می‌دانند.
برای روشن‌شدن این موضوع، سوره اخلاص نمونه‌ای گویا معرفی شده است. مضمون اصلی این سوره، توحید و یگانگی خداوند متعال است که در آیه نخست، با عبارت ﴿قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ﴾ بیان می‌شود. سپس در آیه دوم، ﴿اللَّهُ الصَّمَدُ﴾، صفتی از صفات الهی تشریح می‌شود؛ صفتی که بر بی‌نیازی مطلق خداوند و رجوع همگان به او دلالت دارد. فاصله کوتاه این آیه، به باور نویسندگان، موجب روانی و سرعت ریتم آن می‌شود و ذهن مخاطب را بی‌درنگ برای دریافت معنای ژرف این واژه آماده می‌سازد.
آیه سوم سوره، ﴿لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ﴾، گویی از دو بخش متوازن تشکیل شده است: «لَمْ يَلِدْ» و «وَلَمْ يُولَدْ». این آیه در ادامه، معنای «الصَّمَدُ» را توضیح می‌دهد و خداوند را از زادن و زاده‌شدن منزّه می‌شمارد.
در آیه چهارم، ﴿وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ﴾، هماهنگی و توالی واژگان و وزن آن‌ها جلوه‌ای دیگر از موسیقی درونی سوره را آشکار می‌کند. به نظر نویسندگان، تکرار و پیوستگی وزن‌ها در این آیه به القای معنا و مفهوم آن کمک می‌کند و موسیقی داخلی سوره را برای مخاطب گوش‌نوازتر، دل‌نشین‌تر و متنوع‌تر می‌سازد.
کتاب «آواشناسی در قرآن» با چنین رویکردی می‌کوشد نشان دهد که در گفتمان قرآنی، صوت و معنا دو ساحت جدا از یکدیگر نیستند؛ بلکه در پیوندی هماهنگ، در انتقال پیام الهی و شکل‌گیری زیبایی لفظی و معنایی آیات مشارکت دارند. این پژوهش با بررسی نظام فاصله، بسامد اصوات، تناسب صوت و معنا، تصویرسازی و ریتم آیات، دریچه‌ای برای تأمل در ابعاد شنیداری و موسیقایی قرآن کریم می‌گشاید و خواننده را به توجهی عمیق‌تر به ظرافت‌های زبانی این متن مقدس فرامی‌خواند.