پس از حمله امریکا، ایران با اختلال در هرمز یک کارت بسیار قدرتمند را رو کرد. بازار انرژی به ریسک حساس است. بیمه گرانتر شد، کشتیها محتاطتر شده اند و معاملهگران به قیمتگذاری ترس می پردازند.
توانا رفیعی – سیاست خارجی فقط بازی امروز نیست و اگر یک کشور بارها نشان دهد که میتواند یک مسیر حیاتی را در شرایط بحران مختل کند، طرفهای مقابل علاوه بر مهار آن کشور باشند، به دنبال کاهش وابستگی خود به آن مسیر نیز خواهند رفت.
اینجاست که جغرافیا وارد یک بازی عجیب میشود.
خطوط لوله، بنادر جدید، مسیرهای ریلی، کریدورهای زمینی، ذخایر راهبردی، قراردادهای انرژی متنوع و حتی سرمایهگذاری در انرژیهای جایگزین، همه بخشی از همین پاسخ هستند. در منطقه نیز نمونههایی از تلاش برای دور زدن هرمز، از خط لوله شرق به غرب عربستان تا خط لوله حبشان – فجیره امارات و توسعه بنادر و مسیرهای ترانزیتی، وجود دارد.
با شروع بحران در شبه جزیره عربی، بخشی از کشتیها مسیر خود را تغییر دادند و به جای عبور از کانال سوئز و دریای سرخ، مسیر طولانیتر اطراف آفریقا را انتخاب کردند. این مسیر زمان و هزینه بیشتری دارد، اما یک پیام مهمتر از افزایش هزینه حمل دارد: بازار یاد میگیرد که چگونه بدون یک مسیر مشخص هم ادامه دهد.
گاهی در تحلیلهای ژئوپلیتیک، همه چیز به شکل یک بازی دوطرفه دیده میشود: ایران در یک طرف و آمریکا، اسرائیل یا کشورهای عربی در طرف دیگر اما اقتصاد سیاسی و کریدورهای جهانی اینگونه بازی نمیکند برای نمونه چین، هند، ژاپن، کره جنوبی و حتی برخی کشورهای اروپایی ، انرژی ارزان، مسیر امن و تجارت قابل پیشبینی است.
وقتی این سه مورد تهدید شوند، واکنش طبیعی آنها لزوماً نظامی نیست و ممکن است سرمایهگذاری کنند، این احتمال دور از ذهن نیست که مسیرهای جدید بسازند، ممکن است ذخایر انرژی خود را افزایش می دهند و قراردادهای بلندمدت جدید امضا کنند و ممکن است آرامآرام شبکهای بسازند که وابستگی آنها به یک نقطه خاص را کاهش دهد، این همان چیزی است که در ادبیات امنیت اقتصادی به آن تابآوری میگوییم. و تابآوری، دشمن قدرت انحصاری یک گلوگاه است.
بنابراین در این مناقشه و علی الخصوص مناقشه باب المندب کشورها و علی الخصوص منطقه به بعد از جنگ می اندیشند.
ایران به دنبال تثبیت قدرت حاکمیتی و علی الخصوص ژئوپولتیکی خود بر هرمز تاکید دارد.
عمان به دنبال تبدیل شدن به هاب جدید ترانزیتی و انرژی و همچنین سهم بردن در کنترل هرمز است.
عربستان به دنبال کاهش وابستگی به هرمز و تثبیت کرویدور امن جایگزین از طریق عمان و همچنین امنیت دریای سرخ و باب المندب است.
اسراییل به دنبال کنترل باب المندب و بعدها تثبیت کرویدور مد نظر خود موسوم به آیمک و همچنین رفع تهدید انصارالله نسبت به بنادر خود است.
مصر به دنبال رونق مجدد سوئز از طریق کمک به کنترل باب المندب است.
از سوی دیگر امریکا و متحدان غربی به دنبال کوتاه کردن دست ایران و متعاقب آن یمن و چین و روسیه در قاب بزرگتر نسبت به کنترل هرمز و باب المندب هستند.
در این میان چین به دنبال تثبیت منافع خود از طریق کنترل کرویدرهای موسوم و همچنین خرید انرژی ارزان و ایمن است.
روسیه نیز در این مناقشات به دنبال منافع خود از طریق نقش کنترلی بر کرویدورها و همچنین عرضه انرژی خود به جهان متعاقب این مناقشات است.
قطر و پاکستان و ترکیه و حتی عراق به دلیل منافع گاهی به عنوان میانجی وارد می شوند اما به دلیل منافع بزرگتر گاهی هم می توان دید که بی طرفی مطلق ندارند.
درپایان می توان گفت؛
فارغ از نتیجه که بسیار تعیین کننده است باید دانست که جنگ تمام میشود اما محاسبات اقتصادی تازه آغاز میشوند و میتواند حتی پس از پایان خود، رفتار اقتصادی بازیگران را تغییر دهد. در دوره پساجنگ، بازسازی و کاهش وابستگی به مسیرهای پرریسک میتواند الگوی همکاریهای منطقهای و حتی ائتلافهای اقتصادی را تغییر دهد.
پساجنگ، در واقع ادامه جنگ با ابزارهای اقتصادی است.
