توانا رفیعی
بسیار ساده انگارانه و دور از ذهن است که اگر فکر کنیم ترامپ و تیمش با وجود شکست سخت از دموکرات ها پرونده ایران را رها خواهد کرد و یا آن را حل شده تحویل خواهد داد. با توجه به شرایط پیش آمده رییس جمهور بعدی امریکا نیز در صورت عدم وقوع حادثه ای غیر مترقبه باید خارج از اردوگاه جمهوری خواهان تصور کرد و بنابراین پرونده ایران باید به گونه ای پیش رود که به راحتی برای آنها قابل حل نباشد.
با توجه به شرایط موجود و لایه های پنهان اقتصادی و تبعات وقوع یک جنگ مجدد به نظر نمی رسد که ترامپ تمایل چندانی به مواجهه تمام عیار با ایران به عنوان اولین گزینه داشته باشد و بر حفظ فشار حداکثری و تاثیر آن بیشتر تمرکز دارد.
از طرفی همانگونه که قبلا عنوان شد بازار و به خصوص بازار انرژی راه خود را پیدا می کند و با توجه به شرایط موجود و به رغم هدف قرار گرفتن کشتی ها نفت وارد کانال نزولی شد و در صورت عدم وقوع حادثه ای غیر مترقبه قیمت باید در کانال ۸۰ تا ۹۰ دلاری تثبیت شود.
از طرفی اکثر کشورهای منطقه و سرمایه گذاران به دنبال ناامن شدن دو گلوگاه مهم اقتصادی در منطقه قطعا به دنبال راههای جایگزین جهت تنوع بخشیدن به مسیر صادراتی خود در راستای کاهش وابستگی به سمت گلوگاه پر خطر خواهند رفت.
نمونه بارز آن عراق است که با طرح خود در مجموع بر دو مسیر تمرکز دارد؛ نخست خط لوله بصره – بانیاس (به سمت دریای مدیترانه) که میدانهای جنوبی، استان بصره و کرکوک را به بندر بانیاس در ساحل سوریه و از آن طریق به ترکیه/مدیترانه متصل میکند، و دوم خط لوله عراق و عربستان (IPSA) به سمت دریای سرخ که به طول حدود ۱۵۶۸ کیلومتر از میدان الزبیر در بصره از طریق خاک عربستان تا بندر المعجز/ینبع در دریای سرخ امتداد مییابد.
سایر کشورها نیز این امر مستثنی نیستند و قطعا مسیرهای جایگزین را مد نظر قرار خواهند داد.
ایران به خوبی از نقش ژئوپلتیک و ژئو اکانمیک تنگه هرمز آگاه است و برخلاف گمانه زنی های رسانه ای و فانتزی های مطرح شده غیر تخصصی زیاد به دنبال در آمدزایی از طریق عوارض نبود و جهت عدم مشروعیت به کریدور جنوبی تحت حمایت امریکا و با همدستی امارات و موافقت عمان و جهت کاهش فشار بر چین، به چین و هند و عراق نوعی معافیت تردد داد.
بنابراین همانگونه که قبلا گفتیم نمی توان تا ابد با ناامن سازی از کارت تنگه هرمز استفاده کرد.
از طرفی باز کریدور آیمک حائز اهمیت می شود چرا که با کاهش تنشها نقش ژئو اکانمیک بر نقش ژئوپولتیک فائق خواهد آمد و با توجه به ناامن شدن دو گلوگاه امریکا و متحدانش ضمن فشار بر ایران، به دنبال احیا و تسریع این کریدور در جهت مقابله با چین خواهند رفت.
این مساله را باید در کنار خطوط آهن بین کشورهای عربی جدی گرفت.
در این میان نقش عربستان محوری خواهد بود.
احیا کریدور حجاز و متعاقب آن پیمان مکه به ضرر اسراییل ودر جهت تقابل با آیمک تمام می شود و در اینجا نقش سوریه کلیدی می شود و با توجه به رفع تحریم ها و همکاری ترکیه و عربستان بر رونق آن کشور نیز تاثیر می گذارد.
نباید فراموش کرد که امارات به عنوان متحد استراتژیک اسراییل قطعا در فضای پسا جنگ به دنبال احیاء کریدور آیمک خواهد بود و نقش عربستان در آن بسیار کلیدی است.
بنابراین برخلاف فضاسازی رسانه ای نزدیکی ایران و عربستان در فضای پساجنگ جهت تفوق کریدور شمال جنوب بسیار مهم است و همچنین نباید از نقش ترکیه در کریدور شرق به غرب و شمال و جنوب غافل شد.
در این میان نقش چین نیز بسیار مهم است و بازیگری چین باعث کمرنگ شدن کریدورهایی می شود که امریکا در آن نقش به سزایی دارد و یکی از دلایل اصلی مداخله اخیر چین همین شطرنج کریدورها در پسا جنگ است.
بحران اوکراین که پس از جنگ جهانی دوم بزرگترین مناقشه در اروپاست بر کریدورهای مدنظر بلوک شرق تاثیر به سزایی گذاشته است و روسیه و چین از این امر آگاه هستند.
ایران باید ضمن همکاری با کشورهای عضو پیمان مکه و با کشاندن پای چین و روسیه و اقناع هند از فشارها کاسته و طرح کریدور شمال جنوب از طریق تسریع توسعه چابهار از فضای پساجنگ بهره ببرد.
در حال حاضر به نظر می رسد که روسیه با توجه به تحولات امریکا و احتمال پیروزی آنها در ریاست جمهوری آینده به دنبال حل بحران اوکراین با استفاده از فرصت باقی مانده دوران ترامپ است و درگیری در خاورمیانه به نوعی فشار را برروی اروپا حفظ می کند.
از طرفی هند و چین نیز با معافیت عبور از تنگه منافع خود را تامین شده می بینند.
کشورهای منطقه نیز اگرچه از فضای تشنج متضرر شده اند اما برخی از آنها نظیر امارات از بالا بودن ریسک پرمیوم ژئوپولتیک و ناامنی سود می برند.
در این شرایط فشار حداکثری امریکا بر ایران و تحریم ها می تواند ایران را از درون دچار تحول کند چرا که در نهایت تورم و کمبود بر مهم ترین مولفه تاب آوری یعنی مردم عادی تاثیرگذار خواهد بود و امریکا به خوبی از این امر آگاه است.
آنچه در پایان می توان گفت این است که به دور از غوغاسالاری رسانه ای و با آینده نگری و با دید پساجنگ ایران باید از تحلیل خطی عبور کند و مساله را به صورت چند وجهی بررسی کند تا همانگونه که به خوبی جنگ را مدیریت کرد از فضای پساجنگ نیز حداکثر انتفاع راببرد چرا که پس از فروکش کردن اهمیت ژئوپولتیک و امنیت و بقا باز منطق ژئواکانمیک در همکاری بین کشورها غالب خواهد شد و آینده نگری باعث بهره گیری حداکثری خواهد شد.
