گزارش معرفی و تبیین جایگاه علمی دانشنامه بینالمللی ارتباطات
به سرویراستاری ولفگانگ دونزباخ
سرویراستار فارسی: دکتر حسن بشیر
✍️بقلم مهدی محمدی شجاعی
«دانشنامه بینالمللی ارتباطات» (International Encyclopedia of Communication) یکی از آثار مرجع و معتبر در حوزه مطالعات ارتباطات است که با هدف ارائه تصویری جامع، علمی و میانرشتهای از دانش ارتباطات و تحولات آن تدوین شده است.
این مجموعه ارزشمند دوازدهجلدی، به سرویراستاری ولفگانگ دونزباخ (Wolfgang Donsbach)، از سوی انتشارات معتبر Wiley-Blackwell و با همکاری انجمن بینالمللی ارتباطات (International Communication Association – ICA) منتشر شده است. این انجمن از نهادهای علمی پیشرو در عرصه مطالعات ارتباطات در جهان به شمار میرود.
دانشنامه یادشده حاصل مشارکت گسترده استادان، متخصصان و پژوهشگران برجسته بینالمللی است و تلاش میکند مهمترین نظریهها، مفاهیم، رویکردها، مسائل و تحولات حوزه ارتباطات را در قالب مجموعهای نظاممند و قابل استناد در اختیار جامعه علمی قرار دهد.
این اثر در مجموع شامل ۱۳۳۹ مدخل است که در ۲۹ حوزه موضوعی سازماندهی شدهاند. مدخلهای دانشنامه طیفی گسترده از مباحث نظری و بنیادی تا موضوعات کاربردی، تحولات رسانهای، فناوریهای نوین ارتباطی و مسائل اجتماعی و فرهنگی مرتبط با ارتباطات را در بر میگیرند.
ترجمه و انتشار فارسی دانشنامه
ترجمه و انتشار فارسی این دانشنامه، اقدامی ارزشمند در مسیر توسعه ادبیات علمی و تقویت منابع مرجع در حوزه ارتباطات در ایران است.
این پروژه با سرویراستاری فارسی دکتر حسن بشیر، با هدف انتقال یکی از مهمترین منابع بینالمللی مطالعات ارتباطات به زبان فارسی و فراهمکردن امکان بهرهبرداری استادان، پژوهشگران، دانشجویان و علاقهمندان این حوزه از دستاوردهای علمی جهان انجام شده است.
با توجه به گستردگی موضوعات و تعدد نویسندگان، ترجمه چنین اثری با دشواریهای علمی و تخصصی متعددی همراه است؛ از جمله ضرورت حفظ دقت مفهومی، انتخاب معادلهای مناسب فارسی برای اصطلاحات تخصصی، هماهنگی واژگان میان مدخلهای مختلف و ایجاد انسجام در مجموعهای که حاصل همکاری پژوهشگرانی با دیدگاهها و زمینههای علمی متفاوت است.
در این پروژه تلاش شده است با بهرهگیری از ظرفیت مترجمان و ویراستاران متخصص، ترجمهای متناسب با ادبیات علمی فارسی ارائه شود.
وضعیت انتشار مجموعه
دانشنامه بینالمللی ارتباطات در قالب دوازده جلد طراحی و تدوین شده است. تاکنون پنج جلد از این مجموعه توسط انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب منتشر شده و انتشار سایر مجلدات نیز در چارچوب پروژه ادامه دارد.
انتشار پنج جلد از این مجموعه، گامی مهم در دسترسپذیرکردن تدریجی یکی از جامعترین منابع مرجع ارتباطات برای جامعه علمی فارسیزبان محسوب میشود.
معرفی جلد پنجم: ارتباطات و فناوری
جلد پنجم این دانشنامه با عنوان «ارتباطات و فناوری» به یکی از مهمترین و پویاترین حوزههای مطالعات ارتباطی اختصاص دارد؛ حوزهای که در دهههای اخیر، تحت تأثیر گسترش اینترنت، فناوریهای دیجیتال، شبکههای اجتماعی و تحول شیوههای تولید، توزیع و مصرف اطلاعات، دستخوش تغییرات بنیادین شده است.
این جلد با ارائه ۴۴ مدخل تخصصی، ابعاد مختلف پیوند میان فناوری و ارتباطات را بررسی میکند و نشان میدهد فناوری صرفاً مجموعهای از ابزارها و امکانات فنی نیست، بلکه عاملی تأثیرگذار در شکلگیری روابط انسانی، ساختارهای اجتماعی، مناسبات اقتصادی، نظامهای سیاسی و تحولات فرهنگی به شمار میرود.
از ویژگیهای مهم این جلد، نگاه میانرشتهای آن به فناوری است. موضوعات مطرحشده تنها به جنبههای فنی و رسانهای محدود نمیشوند، بلکه ارتباط فناوری با جامعه، اقتصاد، سیاست، فرهنگ، اخلاق، حقوق و شیوههای جدید تعاملات انسانی را نیز مورد توجه قرار میدهند.
مهمترین محورهای موضوعی جلد پنجم
مدخلهای این جلد طیف گستردهای از موضوعات تخصصی را در بر میگیرند که مهمترین آنها عبارتاند از:
۱. فناوریهای اینترنتی و فضای دیجیتال: شامل بایگانی محتوای اینترنت، وبلاگها، اینترنت و فناوری، نامهای دامنه اینترنتی، اتاقهای گفتوگوی آنلاین و جوامع مجازی.
۲. ارتباطات دیجیتال و تحولات رسانهای: شامل شکاف دیجیتال، دیجیتالیشدن و همگرایی رسانهای، اشتراکگذاری فایل، ارتباطات رایانهواسط و انتشار آنلاین.
۳. فناوری و ساختارهای اجتماعی و سیاسی: شامل فناوری ارتباطی و مردمسالاری، دولت الکترونیک، جامعه اطلاعاتی، حکمرانی اینترنت و سازمانهای شبکهای.
۴. اقتصاد و توسعه فناوری: شامل اقتصاد فناوری اطلاعات و ارتباطات، فناوری اطلاعات و ارتباطات و توسعه، تجارت الکترونیکی و زیرساختهای ارتباطی.
۵. مسائل حقوقی، اخلاقی و امنیتی: شامل جرم و فناوری ارتباطات، هککردن، استانداردهای فناوری ارتباطات، اخلاق پژوهش در فضای اینترنت و تروریسم و فناوریهای ارتباطی.
۶. تعامل انسان و فناوری: شامل تعامل انسان و رایانه، خانگیشدن فناوری، فناوری بهمثابه رسانه، فناوری و ارتباطات و ارزیابی فناوری.
۷. فرهنگ و مناسبات انسانی در فضای آنلاین: شامل قلدری سایبری، مسائل جنسی و هرزهنگاری آنلاین، سازمانهای مجازی و جنبههای اجتماعی فناوری.
این تنوع موضوعی نشان میدهد که جلد پنجم صرفاً به معرفی فناوریهای ارتباطی نمیپردازد، بلکه رابطه متقابل فناوری و زندگی اجتماعی انسان را از منظرهای گوناگون علمی بررسی میکند.
اهمیت علمی و پژوهشی جلد پنجم
یکی از ویژگیهای برجسته این جلد، توجه به فناوری بهعنوان عاملی مؤثر در تغییر ساختارهای ارتباطی و اجتماعی است. گسترش اینترنت و ابزارهای دیجیتال، شیوه دسترسی به اطلاعات، تعاملات اجتماعی، فعالیتهای اقتصادی، مشارکت سیاسی و حتی مناسبات فرهنگی را تغییر داده است.
در این میان، موضوعاتی مانند شکاف دیجیتال، حکمرانی اینترنت، جامعه اطلاعاتی، همگرایی رسانهای و ارتباطات رایانهواسط، از اهمیت ویژهای برخوردارند؛ زیرا شناخت آنها برای تحلیل تحولات جوامع معاصر ضروری است.
همچنین طرح موضوعاتی نظیر اخلاق پژوهش اینترنتی، حریم خصوصی، جرایم سایبری و امنیت ارتباطات نشان میدهد که توسعه فناوری، در کنار فرصتهای جدید، مسائل و چالشهای حقوقی و اخلاقی تازهای نیز ایجاد کرده است.
از این منظر، این جلد میتواند مبنای مناسبی برای پژوهشهای دانشگاهی در رشتههای ارتباطات، علوم اجتماعی، مطالعات رسانه، فناوری اطلاعات، علوم سیاسی، مدیریت و مطالعات فرهنگی باشد.
ویژگیهای ساختاری و کاربردی دانشنامه
دانشنامه بینالمللی ارتباطات افزون بر گستردگی موضوعی، از ساختاری علمی و پژوهشمحور برخوردار است. از مهمترین ویژگیهای این مجموعه میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
تدوین مدخلها بر اساس مشارکت پژوهشگران و متخصصان برجسته بینالمللی.
پوشش گسترده نظریهها، مفاهیم، روشهای پژوهش و مسائل کاربردی ارتباطات.
برخورداری از ارجاعات متقابل میان مدخلهای مرتبط برای تسهیل مطالعات تکمیلی.
ارائه منابع و مآخذ علمی در پایان مدخلها برای دسترسی به پژوهشهای تخصصیتر.
سازماندهی موضوعی مطالب در کنار ترتیب الفبایی مدخلها.
فراهمکردن امکان استفاده از دانشنامه بهعنوان منبعی مرجع برای مطالعات تخصصی و میانرشتهای.
مخاطبان و گروههای بهرهبردار
این مجموعه میتواند مورد استفاده طیف گستردهای از مخاطبان دانشگاهی و پژوهشی قرار گیرد؛ از جمله:
استادان و اعضای هیئت علمی رشته علوم ارتباطات و مطالعات رسانه.
دانشجویان کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری رشتههای ارتباطات و علوم اجتماعی.
پژوهشگران حوزه فناوریهای نوین، اینترنت و رسانههای دیجیتال.
متخصصان حوزه سیاستگذاری ارتباطات و فناوری اطلاعات.
مدیران رسانهها و فعالان عرصه ارتباطات و فضای مجازی.
کتابخانههای دانشگاهی، مراکز اسناد و مؤسسات پژوهشی.
جایگاه دانشنامه در توسعه منابع علمی فارسی
یکی از نیازهای مهم نظام آموزش عالی و پژوهش کشور، دسترسی به منابع مرجع معتبر و روزآمد در حوزههای تخصصی علوم انسانی و اجتماعی است. دانشنامههای تخصصی به دلیل برخورداری از مدخلهای علمی متنوع، امکان مراجعه سریع به مفاهیم، آشنایی با نظریهها و دسترسی به منابع تکمیلی، جایگاهی ویژه در زیرساخت علمی دانشگاهها دارند.
در حوزه ارتباطات نیز با توجه به سرعت تحولات فناوری و گسترش موضوعات میانرشتهای، وجود منابع جامع و معتبر فارسی ضرورتی انکارناپذیر است.
ترجمه این دانشنامه میتواند ضمن جبران بخشی از خلأ منابع مرجع در مطالعات ارتباطی، زمینه آشنایی بیشتر پژوهشگران فارسیزبان با ادبیات علمی بینالمللی را فراهم کند و به ارتقای کیفیت آموزش و پژوهش در این حوزه یاری رساند.
جمعبندی
دانشنامه بینالمللی ارتباطات، اثری مرجع و ارزشمند در یکی از گستردهترین و تأثیرگذارترین حوزههای علوم انسانی و اجتماعی معاصر است. این مجموعه با گردآوری ۱۳۳۹ مدخل تخصصی در دوازده جلد، تصویری جامع از نظریهها، مفاهیم، تحولات و مسائل ارتباطات در جهان معاصر ارائه میدهد.
انتشار پنج جلد از این مجموعه دوازدهجلدی به زبان فارسی، حاصل تلاشی علمی و تخصصی برای فراهمکردن دسترسی جامعه دانشگاهی ایران به یکی از منابع معتبر بینالمللی این حوزه است.
در این میان، جلد پنجم با عنوان «ارتباطات و فناوری» و برخورداری از ۴۴ مدخل تخصصی، اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا به بررسی پیوند فناوری با ارتباطات انسانی، تحولات رسانهای، ساختارهای اجتماعی، اقتصاد، سیاست، فرهنگ و مسائل حقوقی و اخلاقی میپردازد.
بیتردید، تکمیل و انتشار این مجموعه توسط انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب میتواند گامی مؤثر در غنیسازی منابع علمی فارسی، تقویت مطالعات میانرشتهای و ارتقای سطح آموزش و پژوهش در حوزه ارتباطات در کشور باشد.
