رضا رضائی
۲۶ آبان ۱۴۰۵ – جلد ویژهنامه سالانه اکونومیست با عنوان The World Ahead 2027 تصویری از جهانی ارائه میکند که در آن جنگ، اقتصاد، فناوری و رقابت قدرتها بیش از گذشته به یکدیگر وابسته شدهاند. ترکیب نمادهای سیاسی، نظامی، اقتصادی و انسانی در این تصویر، صرفاً مجموعهای از موضوعات پراکنده نیست؛ بلکه میتوان آن را بازتابی از نگرانیهای اصلی جهان در آستانه سال ۲۰۲۷ دانست.
در این تصویر، چهرههای قدرتمند در بخش بالایی قرار گرفتهاند و در پایین، نشانههایی از بحران، آوارگی و نیازهای انسانی دیده میشود. در میان این دو سطح، نمادهایی از موشک، انرژی، فناوری، هوش مصنوعی، پزشکی و رقابت اقتصادی قرار دارند. این ترکیب، یک پیام قابل تأمل دارد: تصمیمهای قدرتهای بزرگ در سطوح سیاسی و نظامی گرفته میشوند، اما هزینه و پیامد آنها در سراسر جهان توزیع میشود.
ایران؛ پیامدهای جنگ فراتر از میدان نظامی
اکونومیست در معرفی رسمی این شماره، پیامدهای جنگ ایران را یکی از محورهای مهم سال ۲۰۲۷ معرفی کرده است. تأکید بر جریان انرژی، کمبود کود شیمیایی و امنیت غذایی نشان میدهد که مسئله ایران از نگاه این نشریه، صرفاً یک پرونده منطقهای نیست؛ بلکه بخشی از معادله اقتصاد جهانی است.
موقعیت جغرافیایی ایران در کنار خلیج فارس و تنگه هرمز، این کشور را در نقطه اتصال امنیت منطقهای و اقتصاد بینالمللی قرار داده است. هرگونه تشدید تنش در این محدوده میتواند از بازار نفت و گاز تا حملونقل دریایی، بیمه کشتیها و قیمت مواد غذایی اثرگذار باشد.
به همین دلیل، اهمیت ایران در سال آینده فقط با تحولات سیاسی داخلی یا توان نظامی آن سنجیده نخواهد شد؛ میزان تأثیرگذاری تحولات ایران بر منافع قدرتهای بزرگ و زنجیرههای تأمین جهانی نیز تعیینکننده است.
تنگه هرمز؛ اهرم راهبردی ایران و نگرانی جهان
بر اساس دادههای آژانس بینالمللی انرژی، در سال ۲۰۲۵ روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآوردههای نفتی از تنگه هرمز عبور کرده است؛ رقمی معادل حدود یکچهارم تجارت دریایی نفت جهان. نزدیک به ۸۰ درصد این محمولهها مقصد آسیایی دارند و چین و هند از مهمترین مصرفکنندگان این مسیر هستند.
اهمیت هرمز به نفت محدود نمیشود. اختلال در عبور کشتیها میتواند انتقال گاز طبیعی مایع و کودهای شیمیایی را نیز تحت تأثیر قرار دهد. گزارش سازمان تجارت جهانی درباره بحران سال ۲۰۲۶ نیز نشان داده است که اختلال در انتقال کود از منطقه خلیج فارس، بازار جهانی این محصولات را با شوک قیمتی روبهرو کرده است.
بنابراین، تنگه هرمز فقط یک گذرگاه دریایی نیست؛ نقطهای است که امنیت انرژی، تجارت جهانی و امنیت غذایی به هم میرسند. این موقعیت برای ایران ظرفیت راهبردی مهمی ایجاد میکند، اما استفاده از آن بدون هزینه نیست. بحران طولانیمدت در این مسیر میتواند اقتصاد کشورهای منطقه و منافع تجاری خود ایران را نیز تحت فشار قرار دهد.
چین؛ منافع اقتصادی در برابر تعهدات سیاسی
چین یکی از بازیگران اصلی این معادله است. این کشور به انرژی خلیج فارس نیاز دارد و ایران نیز برای فروش نفت و کاهش آثار تحریمها، به بازار چین وابستگی قابل توجهی پیدا کرده است.
با این حال، همکاری اقتصادی تهران و پکن را نباید معادل یک اتحاد نظامی دانست. گزارش کمیسیون بررسی روابط اقتصادی و امنیتی آمریکا و چین در کنگره این کشور، چین را خریدار اصلی نفت ایران معرفی میکند، اما همزمان تأکید دارد که پکن از تعهد دفاعی رسمی به تهران پرهیز میکند و روابط خود با عربستان سعودی و امارات را نیز در محاسباتش حفظ میکند.
اولویت چین، حفظ جریان انرژی، امنیت مسیرهای تجاری و جلوگیری از بحرانی است که اقتصاد این کشور را مختل کند. از این رو، نقشآفرینی دیپلماتیک پکن برای کاهش تنش قابل تصور است، اما انتظار حمایت نظامی بیقیدوشرط از ایران با شواهد موجود سازگار نیست.
آمریکا؛ قدرت مداخلهگر در دورهای از بیثباتی
اکونومیست از آغاز دورهای پس از ترامپ سخن میگوید، اما تأکید دارد که دونالد ترامپ حتی در شرایط کاهش قدرت سیاسی نیز ممکن است با تصمیمهای غیرقابل پیشبینی بر تحولات جهانی اثر بگذارد. در کنار آن، رقابت آمریکا و چین و مسئله تایوان از محورهای مهم سال آینده معرفی شدهاند.
این رقابت تنها بر سر قلمرو یا برتری نظامی نیست؛ کنترل مسیرهای تجاری، دسترسی به منابع انرژی، فناوریهای راهبردی و توان اثرگذاری بر اقتصاد جهانی نیز بخشی از آن است.
برای آمریکا، خلیج فارس همچنان منطقهای با اهمیت امنیتی و راهبردی است. برای چین نیز امنیت این منطقه مستقیماً با نیازهای انرژی و تجارت خارجی ارتباط دارد. همین همپوشانی منافع، تنگه هرمز را به یکی از نقاط حساس رقابت و چانهزنی قدرتهای بزرگ تبدیل میکند.
فراتر از نمادها؛ چه تصویری از سال ۲۰۲۷ شکل میگیرد؟
در کنار نمادهای جنگ و انرژی، حضور نشانههای هوش مصنوعی، فناوری، پزشکی، فضا و اقتصاد در جلد اکونومیست نشان میدهد که سال ۲۰۲۷ صرفاً ادامه رقابتهای نظامی و سیاسی نخواهد بود. فناوری میتواند موازنه قدرت را تغییر دهد، بازارهای مالی را متحول کند و همزمان نگرانیهای تازهای درباره اشتغال، امنیت و کنترل اطلاعات ایجاد کند.
در سطحی دیگر، حضور نمادهای انسانی در پایین تصویر یادآور فاصله میان تصمیمگیرندگان و کسانی است که هزینه بحرانها را میپردازند. جنگ و رقابت قدرتها ممکن است در اتاقهای سیاسی و نظامی شکل بگیرد، اما پیامد آن در قیمت انرژی، امنیت غذایی، مهاجرت و زندگی روزمره مردم ظاهر میشود.
جمعبندی؛ ایران در جایگاه تماشاگر یا بازیگر؟
پیام ژئوپلیتیکی این تصویر را میتوان در یک واقعیت خلاصه کرد: جهان در حال ورود به دورهای است که در آن قدرت نظامی بهتنهایی تعیینکننده نیست؛ کنترل مسیرهای حیاتی، امنیت انرژی، فناوری و توان اثرگذاری بر اقتصاد جهانی نیز به مؤلفههای اصلی قدرت تبدیل شدهاند.
ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی و جایگاه تنگه هرمز، نمیتواند از این معادله کنار گذاشته شود. با این حال، برخورداری از یک موقعیت راهبردی لزوماً به معنای برخورداری از قدرت پایدار نیست. تبدیل ظرفیت جغرافیایی به نفوذ سیاسی و اقتصادی، به توان مدیریت بحران، حفظ منافع ملی و مشارکت در ترتیبات امنیتی منطقه وابسته است.
چین به دنبال حفظ منافع اقتصادی خود است، آمریکا همچنان یکی از بازیگران اصلی امنیت منطقه باقی میماند و کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز در پی کاهش آسیبپذیری خود در برابر بحرانهای احتمالی خواهند بود.
در چنین شرایطی، پرسش اصلی برای ایران این است: آیا میتواند از موقعیت راهبردی خود برای اثرگذاری بر قواعد نظم آینده استفاده کند، یا همچنان ناچار خواهد بود با پیامد تصمیمهایی روبهرو شود که دیگران درباره منطقه میگیرند؟
سال ۲۰۲۷ ممکن است پاسخ روشنی به این پرسش بدهد.
