مهدی محمدی شجاعی
کتاب «مذاهب فقهی معاصر» به قلم دکتر ابراهیم قاسمی، عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب، به‌تازگی از سوی انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب منتشر شده است؛ اثری جامع و پژوهشی که می‌کوشد تصویری مستند، روزآمد و تحلیلی از مهم‌ترین مذاهب فقهی جهان اسلام ارائه کند. این کتاب با بیش از 6۰۰ صفحه، یکی از جامع‌ترین آثار فارسی در حوزه مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی به شمار می‌رود و می‌تواند به‌عنوان منبعی معتبر برای پژوهشگران، استادان، دانشجویان و علاقه‌مندان مطالعات اسلامی مورد استفاده قرار گیرد.
در سال‌های اخیر، افزایش تعاملات میان پیروان مذاهب اسلامی و ضرورت شناخت علمی از اندیشه‌های فقهی، اهمیت پژوهش‌های روشمند در این حوزه را دوچندان کرده است. نویسنده با توجه به این نیاز، تلاش کرده است ضمن پرهیز از نگاه‌های جدلی و جانبدارانه، هر مذهب را بر اساس منابع معتبر و دیدگاه‌های درون‌مذهبی معرفی و تحلیل کند؛ رویکردی که می‌تواند به تقویت گفت‌وگوی علمی، کاهش سوءبرداشت‌ها و توسعه فرهنگ تقریب میان مسلمانان کمک کند. کتاب در مقدمه خود نیز بر این نکته تأکید دارد که شناخت دقیق مذاهب، زمینه‌ساز فهم بهتر تحولات جهان اسلام و همزیستی مسالمت‌آمیز میان پیروان مذاهب مختلف است.
ساختار کتاب به گونه‌ای طراحی شده که خواننده با ابعاد مختلف هر مذهب فقهی آشنا شود. اثر در سه بخش اصلی تنظیم شده است. بخش نخست به مذاهب فقهی شیعه شامل امامیه، زیدیه و اسماعیلیه اختصاص دارد. بخش دوم به مذاهب فقهی اهل سنت شامل حنفیه، مالکیه، شافعیه، حنبلیه و سلفیه می‌پردازد و بخش سوم نیز به معرفی و تحلیل مذهب فقهی جابری ـ اباضی اختصاص یافته است.
از ویژگی‌های برجسته این کتاب، شیوه واحد در بررسی همه مذاهب است. در هر فصل، ابتدا تاریخ پیدایش و روند شکل‌گیری مذهب بررسی می‌شود، سپس زندگی علمی مؤسس یا شخصیت‌های محوری آن معرفی می‌شود. در ادامه، سیر تحول تاریخی، عوامل گسترش، ویژگی‌های فکری، وضعیت کنونی از نظر جمعیت و پراکندگی جغرافیایی، عالمان برجسته معاصر، منابع اصلی، پایگاه اجتماعی، ظرفیت‌های رسانه‌ای، دولت‌ها و کشورهای حامی، مهم‌ترین چالش‌ها و در نهایت آینده آن مذهب در جهان امروز مورد تحلیل قرار می‌گیرد. این نظم ساختاری، امکان مقایسه علمی میان مذاهب مختلف را برای پژوهشگران فراهم می‌کند.
یکی دیگر از امتیازات این اثر، توجه به مسائل معاصر است. برخلاف بسیاری از آثار کلاسیک که صرفاً به تاریخ و مبانی فقهی می‌پردازند، نویسنده جایگاه امروز هر مذهب را نیز بررسی کرده است. تحلیل وضعیت جمعیتی و جغرافیایی، معرفی مراکز علمی، رسانه‌ها، شخصیت‌های اثرگذار معاصر، چالش‌های فکری و اجتماعی و نیز چشم‌انداز آینده هر مذهب، این کتاب را از یک اثر صرفاً تاریخی فراتر برده و به پژوهشی کاربردی برای شناخت تحولات کنونی جهان اسلام تبدیل کرده است.
همچنین کتاب به معرفی منابع اصلی و پژوهش‌های جدید هر مذهب توجه ویژه‌ای دارد. معرفی آثار مرجع، منابع اصولی و فقهی و پژوهش‌های معاصر، امکان ادامه مطالعات تخصصی را برای خوانندگان فراهم می‌کند. این ویژگی به‌ویژه برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی و پژوهشگرانی که در حوزه فقه تطبیقی، مطالعات مذاهب یا تقریب مذاهب فعالیت می‌کنند، ارزش فراوانی دارد.
یکی از مهم‌ترین نوآوری‌های کتاب، بررسی مستقل مذهب فقهی اباضیه است. در حالی که در بسیاری از آثار فارسی، اباضیه تنها به صورت مختصر معرفی می‌شود، در این اثر تاریخ، مبانی فقهی، شخصیت‌های برجسته، پراکندگی جغرافیایی، منابع، رسانه‌ها، چالش‌ها و آینده این مذهب به صورت مستقل و تفصیلی بررسی شده است. این بخش می‌تواند خلأ موجود در منابع فارسی درباره یکی از مهم‌ترین مذاهب اسلامی را تا حد زیادی جبران کند.
رویکرد مقایسه‌ای کتاب نیز از دیگر نقاط قوت آن است. نویسنده ضمن معرفی هر مذهب بر اساس منابع معتبر، تلاش کرده است تفاوت‌ها و اشتراک‌های فقهی را در چارچوبی علمی تبیین کند. از همین رو، کتاب علاوه بر معرفی مذاهب، زمینه‌ای برای گفت‌وگوی علمی میان پژوهشگران و شناخت دقیق‌تر تنوع فقهی در جهان اسلام فراهم می‌آورد.
اثر حاضر حاصل یک پژوهش گسترده دانشگاهی است که با نظارت علمی استادان دانشگاه ادیان و مذاهب تدوین شده و معاونت پژوهشی این دانشگاه نیز در انتشار آن نقش داشته است. این پشتوانه علمی، اعتبار کتاب را برای استفاده در مراکز دانشگاهی و پژوهشی افزایش داده است.
در مجموع، «مذاهب فقهی معاصر» را می‌توان اثری مرجع و کم‌نظیر در زبان فارسی دانست که با رویکردی تحلیلی، تطبیقی و روزآمد، تصویری جامع از مهم‌ترین مذاهب فقهی جهان اسلام ارائه می‌دهد. این کتاب نه تنها به شناخت تاریخ و مبانی فقهی مذاهب کمک می‌کند، بلکه با بررسی وضعیت کنونی و آینده آنها، افق تازه‌ای برای مطالعات میان‌رشته‌ای در حوزه فقه، مذاهب اسلامی، تقریب و مطالعات جهان اسلام می‌گشاید و می‌تواند به یکی از منابع اصلی آموزش و پژوهش در این حوزه تبدیل شود.
