معرفی کتاب «فلسفه ابن‌سینا»؛ شرحی نو بر الهیات شفاء

حمیدرضا خادمی

به قلم مهدی محمدی شجاعی

دائرةالمعارف «الشفاء»، از شاهکارهای ابن‌سینا، اثری سترگ در قلمرو علم و فلسفه است. این کتاب چهار بخش اصلی دارد: منطق، طبیعیات، ریاضیات و الهیات. بخش الهیات شفاء در ده مقاله تدوین شده است و کتاب «فلسفه ابن‌سینا» به تبیین، تحلیل و شرح مقاله نخست این اثر مهم شیخ‌الرئیس اختصاص دارد.

مقاله نخست الهیات شفاء مشتمل بر هشت فصل است. ابن‌سینا در فصل‌های اول و دوم، موضوع فلسفه را تبیین و تعیین می‌کند و در فصل‌های بعدی به مباحثی همچون سودمندی آموختن فلسفه و جایگاه آن در میان سایر علوم، فهرستی از مهم‌ترین مسائل فلسفی، وجود و اقسام آن، صدق و اصل اول‌الاوائل می‌پردازد. این اصل از نظر ابن‌سینا چنان اهمیتی دارد که می‌توان آن را از عوارض موجود بما هو موجود دانست. مواجهه با شکاکان نیز از مباحث مهم این مقاله است. ابن‌سینا پاسخ‌گویی به شکاکان را وظیفه فیلسوف می‌داند و پس از بررسی عوامل شک و انکار، راه‌حل‌هایی برای مقابله با آن‌ها پیشنهاد می‌کند.

بخش الهیات کتاب «الشفاء» در طول تاریخ فلسفه همواره مورد توجه بسیاری از فیلسوفان اسلامی و غربی بوده و در روزگار معاصر نیز همچنان اثری کلاسیک و مهم در شناخت فلسفه اسلامی به شمار می‌آید. مقاله نخست الهیات شفاء از جنبه‌های گوناگون شایسته تحقیق و بررسی است. یکی از مهم‌ترین این جنبه‌ها، شیوه ورود به مباحث فلسفی از منظر آموزش فلسفه است. ابن‌سینا در این مقاله، با هدف ترسیم جایگاه فلسفه و مرور مهم‌ترین مسائل آن، زمینه ذهنی مخاطب را برای ورود به مباحث تفصیلی آماده می‌کند؛ رویکردی که از منظر روان‌شناسی یادگیری نیز در فرایند آموزش مطلوب و سودمند تلقی می‌شود.

ابن‌سینا برای تبیین جایگاه فلسفه در میان سایر علوم، بحث را از موضوع فلسفه آغاز می‌کند. او ابتدا موضوعات احتمالی و پنداری را کنار می‌گذارد و سپس به تعیین موضوع اصلی فلسفه می‌پردازد. همچنین، ارتباط فلسفه با سایر علوم را به‌گونه‌ای ترسیم می‌کند که از این رهگذر، تبیین موضوع فلسفه روشن‌تر و دقیق‌تر صورت پذیرد.

کتاب «فلسفه ابن‌سینا» در هشت فصل تنظیم شده است:

1\. آغاز جست‌وجو درباره موضوع فلسفه: در این فصل، مباحثی همچون چیستی علوم عملی، شناخت دانش فلسفه، شناخت فلسفه اولی، اثبات وجود خداوند به‌عنوان مسئله‌ای فلسفی و چرایی بحث از وجود واجب مطرح می‌شود.

2\. در تحصیل موضوع فلسفه: این فصل به مباحثی از قبیل مباحث فلسفی و اقسام آن‌ها، جامعیت موضوع فلسفه و ارتباط فلسفه با جدل و سفسطه اختصاص دارد.

3\. در سودمندی فلسفه، مرتبه و نام‌گذاری آن: در این فصل، اقسام سودمندی، جایگاه فلسفه در میان سایر علوم و نام‌گذاری فلسفه به مابعدالطبیعه بررسی می‌شود.

4\. فهرستی از مباحث و مسائل مورد بحث در فلسفه: مباحثی همچون علت و معلول، توابع واحد، واجب تعالی، نفس و سعادت و شقاوت آن در این فصل مطرح می‌شود.

5\. بحث از موجود و شیء و اقسام اولیه آن: این فصل به بررسی معنای موجود، شیء و ضروری، معنای اخبار از معدوم و اشتراک معنوی مفهوم وجود می‌پردازد.

6\. پرداختن به برخی ویژگی‌های واجب‌الوجود و ممکن‌الوجود: تقسیم موجود به واجب و ممکن و بررسی فرض معلول بودن دو واجب از جمله مباحث این فصل است.

7\. پیرامون وحدت واجب‌الوجود: در این فصل، مباحثی همچون نفی معنای نوعی دانستن وجوب وجود بررسی می‌شود.

8\. تعریف حق و صدق، بررسی اصل عدم تناقض و برخورد با سوفسطائیان: این فصل به موضوعاتی همچون سزاوارترین قول به حق بودن، قیاس و اقسام آن و مواجهه با سوفسطائیان اختصاص دارد.

کتاب «فلسفه ابن‌سینا» با عنوان فرعی «شرحی نو بر الهیات شفاء با تکیه بر درس‌گفتارهای استاد حشمت‌پور»، پژوهشی از حمیدرضا خادمی است که در ۳۷۵ صفحه، به همت انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، برای نخستین بار در سال ۱۴۰۰ شمسی منتشر شده است.