«الهی‌دانان مسیحی و قرآن» نوشته سید محمدعلی میرصانعی
✍️ مهدی محمدی شجاعی
کتاب «الهی‌دانان مسیحی و قرآن» به بررسی نگاه و رویکرد متألهان مسیحی در قرون هشتم و نهم میلادی به قرآن کریم می‌پردازد؛ الهی‌دانانی که در قرن‌های دوم و سوم هجری و در جغرافیای جهان اسلام می‌زیستند. همین ویژگی، وجه تمایز این اثر با بسیاری از آثار مشابه است.
این کتاب در واقع بازخورد قرآن در نخستین سده‌های پس از نزول آن را در میان متألهان مسیحی عرب بررسی می‌کند؛ متألهانی که به‌صورت مستقیم و بی‌واسطه با متن مقدس مسلمانان مواجه بوده‌اند. این مواجهه از سوی آنان صورت‌بندی و تدوین شد و آثارشان برای قرن‌ها، تا دوران معاصر، به یکی از منابع مورد توجه الهی‌دانان مسیحی پس از خود تبدیل شد.
در این اثر، دیدگاه‌های سه متأله مسیحی، یعنی یوحنای دمشقی، عمار بصری و ابورائطه تکریتی، بازخوانی و ارزیابی شده است؛ سه متألهی که هر یک با رویکردی متفاوت به قرآن و آموزه‌های اسلامی نگریسته‌اند.
۱. یوحنای دمشقی
منصور بن سرجون، معروف به یوحنای دمشقی، از آخرین آبای یونانی و از شخصیت‌های مهم و الهی‌دانان برجسته کلیسای ارتدوکس به شمار می‌رود و آرای او در گذشته و حال الهیات مسیحی تأثیرگذار بوده است.
او در مواجهه با قرآن، به‌طور کلی بر سه اصل تأکید دارد:
قرآن را کتابی وحیانی نمی‌داند و محتوای آن را متناسب با وحی الهی تلقی نمی‌کند.
پیامبر اسلام(ص) را فرستاده خداوند نمی‌داند و کتابی را که آورده است، برای اثبات نبوت او کافی نمی‌شمارد.
در عین حال، معتقد است قرآن مسلمانان مؤید برخی گزاره‌های ایمان مسیحی است.
۲. عمار بصری
عمار بصری از متألهان نسطوری ساکن بصره در عراق و از چهره‌های فکری اوایل عصر عباسی است. به اعتقاد او، هیچ معجزه‌ای برای تأیید الهامی بودن قرآن وجود ندارد و هنگامی که از پیامبر اسلام(ص) درخواست معجزه می‌شده، ایشان از انجام آن امتناع می‌ورزیده است.
۳. ابورائطه تکریتی
حبیب بن خِدمه، مشهور به ابورائطه تکریتی، از نخستین نسل متألهان مسیحی عراق است. زبان و رویکرد او در مواجهه با اسلام و قرآن، تفاوت معناداری با دو متأله دیگر دارد.
ابورائطه برخلاف عمار بصری و یوحنای دمشقی، به جای انکار وحیانی بودن و نفی قداست قرآن، تلاش کرده است پرسش‌ها و ابهاماتی را که درباره معقولیت ایمان مسیحی در میان مسلمانان معاصر او وجود داشته، با بهره‌گیری از فلسفه ارسطویی و نیز متن مقدس مسلمانان پاسخ دهد.
ساختار کتاب
کتاب «الهی‌دانان مسیحی و قرآن» در شش فصل تدوین شده است.
در فصل نخست، پیشینه تاریخی مسیحیت در قلمرو اسلامی از آغاز ظهور اسلام تا اوایل عصر عباسی بررسی شده و بستر تاریخی مواجهه مسیحیان و مسلمانان در نخستین سده‌های ظهور اسلام مورد واکاوی قرار گرفته است.
در فصل‌های دوم، سوم و چهارم، به‌ترتیب زمینه‌های فکری و اجتماعی یوحنای دمشقی، عمار بصری و ابورائطه تکریتی بررسی شده و دیدگاه هر یک از آنان در مواجهه با قرآن توصیف و تحلیل شده است.
فصل پنجم به بررسی رهیافت هر یک از این سه الهی‌دان مسیحی در رویارویی با قرآن اختصاص دارد و نقاط قوت و ضعف رویکرد آنان را مورد بررسی قرار می‌دهد.
در فصل ششم نیز مطالب و یافته‌های فصل‌های پیشین به شیوه‌ای تحلیلی ـ انتقادی ارزیابی شده و نتایج حاصل از این بررسی تبیین شده است.
کتاب «الهی‌دانان مسیحی و قرآن» نوشته سید محمدعلی میرصانعی، به همت نشر ادیان وابسته به دانشگاه ادیان و مذاهب قم، نخستین‌بار در پاییز ۱۴۰۰ و در ۲۳۲ صفحه منتشر شده است.
