گر چه باشد در نوشتن شیر شیر

آشنایی با «یای مجهول» و نقش آن در خوانش درست یک بیت مشهور

حرف «ی» در نوشتار زبان فارسی دو مصوت را نمایندگی می‌کند: یای معروف (ī) و یای مجهول (ē). در اینجا قصد ندارم به بحث‌های تخصصی زبان‌های باستانی وارد شوم زیرا لزومی ندارد. ما تنها می‌خواهیم خوانش صحیح این بیت مشهور مولانا را که در کتاب‌های فارسی درسی دبیرستان وجود دارد با هم مرور کنیم. بیت این است:

کار نیکان را قیاس از خود مگیر / گرچه باشد در نوشتن شیر، شیر

(دفتر اول مثنوی، حکایت طوطی و بقال)

در بعضی نسخ دو بیت دیگر نیز در ادامۀ این بیت آمده است. اما در اینجا تمرکز ما روی این نکته است که بدانیم تأکید مولانا روی «نوشتن» مشابه «شیر و شیر» به چه دلیل است؟ آیا خوانش امروز ما از این بیت غلط است؟ به بیت زیر از فرخی سیستانی دقت کنید:

تا چو بنویسی به صورت هر یکی چون هم بُوَند / شیر و شیر و دیر و دیر و زیر و زیر و حب و حب

(دیوان فرخی سیستانی، صفحۀ 7)

چنانکه مشاهده می‌شود فرخی هم بر شباهت «نوشتاری» این کلمات تأکید کرده است و از شباهت آوایی آنها سخنی نگفته است. در واقع اساس این دو بیت و تأکید بر شباهت نوشتاری این کلمات به دلیل تلفظ خاص آنها در زبان این دو شاعر خراسانی است که امروزه نیز در لهجه‌های مردمان این دیار و همچنین کشورهای افغانستان و تاجیکستان دیده می‌شود. وحید عیدگاه طرقبه‌ای در کتاب ارزش‌مند خود با نام تلفظ در شعر کهن فارسی پس از اشاره به چند تحول آوایی مخصوص یای مجهول می‌نویسد: «نمونه‌های نه چندان اندک از تبدیل آوایی اِه به اِ (با کسرۀ کشیده) و نیز اِع به اِ (با کسرۀ کشیده) گویا مصوتی نزدیک به یای مجهول تولید می‌کند؛ چنانکه در گفتار روزانه به جای تهران و مهمان و اعلام و اعتراض صورت‌های تِــرون، مِــمون، اِلام و اِتراض (با کشش کسره در همۀ موارد) به کار می‌رود.» (صفحۀ 550)

اما کدام «شیر» را باید با یای مجهول خواند؟ شیری که انسان آن را می‌خورد یا شیری که انسان را می‌خورد؟

شیر (حیوان درّنده) را باید با یای مجهول تلفظ کرد. همانگونه که امروزه شیر آب (که بر گرفته از شکل سر شیر است) را در بعضی زبان‌ها و گویش‌های ایرانی با یای مجهول تلفظ می‌کنند. نکتۀ قابل تأمل دیگر این است که تا قرن‌ها واژگانی مثل شیر (حیوان درّنده)، دیر، سیر (متضاد گرسنه)، دلیر و … در شعر فارسی و علی الخصوص قصاید و غزلیات شاعران اهل خراسان با واژگانی مثل شیر (نوشیدنی)، سیر (گیاه علفی)، تیر و … که با یای معروف تلفظ می‌شوند هم‌قافیه نمی‌شدند؛ زیرا این امر جزء عیوب قافیه به شمار می‌رفت.

پس حالا می‌توان با ذهنی روشن‌تر به سراغ این بیت مولانا رفت و آن را درست‌تر خواند:

کار نیکان را قیاس از خود مگیر / گرچه باشد در نوشتن شیر، شیر

دو بیت دیگر در بعضی نسخ در دنبالۀ این بیت معروف آمده است که تنها با علم به تلفظ یای مجهول و در پیوند با بیت پیشین به درستی می‌توان آنها را خواند:

آن یکی شیر است اندر بادیه / آن دگر شیر است اندر بادیه

آن یکی شیر است کآدم می‌خورد / آن دگر شیر است کآدم می‌خورد