سوگ سیاوش؛ نخستین نمونۀ نمایش سوگواری در تاریخ ایران
در ایران باستان آیین‌ها و مراسم ملی و مذهبی فراوانی رایج بوده است که گاه به شکل نمایش‌های عمومی به اجرا در می‌آمده است: نمایش‌های حزن‌انگیز و غم‌بار همراه با تفسیرهای عاشقانه و عاطفی و دیگری نمایش‌های انتقادی که با لحن گزندۀ طنز و کنایه همراه بود. از نمونۀ نمایش‌های حزن‌انگیز می‌توان به آیین‌های سوگواری مرتبط با داستان کشته شدن سیاوش اشاره داشت که در شاهنامه و کتاب‌هایی که به تاریخ پادشاهی ایران پرداخته‌اند به تفصیل دربارۀ آن خوانده‌ایم و مشهورتر از آن است که در این مجال اندک به نقل آن بپردازیم. اما آیین‌های سوگواری بر مرگ سیاوش نخستین‌بار به پایمردی مغان و مردم بخارا شکل گرفت. ایشان در این مصیبت به سوگواری، ترانه‌سرایی و نغمه‌خوانی در کوی و برزن پرداختند. مرحوم بهرام بیضایی در کتاب نمایش در ایران می‌نویسد: «الکساندر مونگیت در کتاب خود باستان‌شناسی در اتحاد جماهیر شوروی تصویری از یک مجلس سوگواری برای سیاووش آورده که آن را از نقش‌های دیواری شهر «پنج‌کند» واقع در درّۀ زرافشان به فاصله ۶۸ کیلومتر از سمرقند به دست آورده و ظاهراً متعلق به سه قرن پیش از میلاد است.» در تصویری که بیضایی از آن سخن می‌گوید مردان و زنان در مصیبت سوگ سیاوش گریبان دریده‌اند و بر سر و سینه می‌زنند. یک عماری که اطراف آن باز است بر دوش چند نفر است که آن را حمل می‌کنند و فردی شبیه سیاوش در آن خفته است. چنین توصیف و تصویر دقیق و با جزئیاتی نشان می‌دهد که نقاش، این مراسم را به چشم خود مشاهده کرده است و سپس آن را به تصویر کشیده است.
