عبدالرضا داوری
راهپیمایی اربعین بزرگ‌ترین پدیده اجتماعی و مذهبی در تاریخ جهان است؛ رویدادی که از منظر جامعه‌شناسی جمعیت، جامعه‌شناسی دین، مطالعات هویت و نظریه‌های کنش جمعی، یک «میدان تحقیقاتی زنده» به شمار می‌رود. با این حال، مایه تأسف است که این پدیده عظیم اجتماعی، با وجود ابعاد کم‌نظیر جمعیتی و تمدنی، هنوز جایگاه شایسته‌ای در میان موضوعات اصلی پژوهش‌های دانشگاهی ایران پیدا نکرده است.
اربعین فقط یک مناسک مذهبی نیست؛ بلکه یک پدیده اجتماعی چندلایه است که می‌توان در آن سازوکارهای شکل‌گیری هویت جمعی، بسیج اجتماعی، شبکه‌های اعتماد، اقتصاد داوطلبانه، همبستگی فراملی و نقش باورهای دینی در سازماندهی جوامع انسانی را مطالعه کرد.
از منظر جمعیت‌شناختی، ابعاد اربعین قابل توجه است. برآوردهای مختلف، جمعیت شیعیان جهان را حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیون نفر یا در برخی برآوردها بیش از این مقدار اعلام کرده‌اند. پژوهش مرکز پیو نیز سهم شیعیان از جمعیت مسلمانان جهان را حدود ۱۰ تا ۱۳ درصد برآورد کرده است.
در سوی دیگر، شمار شرکت‌کنندگان در راهپیمایی اربعین در سال‌های اخیر به ده‌ها میلیون نفر رسیده است. برای نمونه، در سال ۲۰۲۴ آمار اعلام‌شده از سوی آستان حضرت عباس(ع) تعداد زائران حاضر در کربلا را بیش از ۲۱ میلیون و ۴۸۰ هزار نفر اعلام کرد.
اگر جمعیت شیعیان جهان را حدود ۲۰۰ میلیون نفر و شمار شرکت‌کنندگان اربعین را حدود ۲۰ میلیون نفر در نظر بگیریم، یعنی تقریباً از هر ۱۰ شیعه جهان، یک نفر در بزرگ‌ترین اجتماع سالانه شیعیان حضور می‌یابد. این نسبت مشارکت، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های جامعه‌شناختی اربعین است؛ زیرا موضوع فقط تعداد افراد حاضر نیست، بلکه میزان درگیری یک جامعه مذهبی جهانی با یک آیین مشترک است.
برای مقایسه، بسیاری از اجتماعات بزرگ مذهبی جهان از نظر تعداد شرکت‌کنندگان اهمیت فراوان دارند، اما تفاوت اربعین در این است که بخش قابل توجهی از یک جمعیت مذهبی جهانی، با وجود پراکندگی جغرافیایی در کشورهای مختلف، در یک زمان مشخص و حول یک نماد مشترک گرد هم می‌آیند. اربعین از این منظر، نمونه‌ای برجسته از «هویت جمعی فراملی» است.
ویژگی دیگر راهپیمایی اربعین، گستره جغرافیایی آن است. زائران از کشورهای مختلف آسیا، خاورمیانه، اروپا، آفریقا و آمریکا در این آیین حضور می‌یابند. میلیون‌ها نفر مسیرهای طولانی را برای رسیدن به کربلا طی می‌کنند و بخش مهمی از خدمات این رویداد عظیم توسط شبکه‌های مردمی و موکب‌ها ارائه می‌شود.
از منظر جامعه‌شناسی، اربعین یک نمونه کم‌نظیر از «کنش جمعی داوطلبانه» است. در اینجا میلیون‌ها نفر نه برای دریافت منفعت مادی، بلکه بر اساس یک معنای مشترک فرهنگی و دینی مشارکت می‌کنند. این مسئله پرسش‌های مهمی را برای علوم اجتماعی ایجاد می‌کند: چگونه یک روایت تاریخی پس از بیش از هزار سال همچنان توان بسیج میلیون‌ها انسان را دارد؟ چگونه اعتماد اجتماعی در مقیاسی چنین گسترده شکل می‌گیرد؟ و چگونه یک آیین مذهبی به یک شبکه اجتماعی جهانی تبدیل می‌شود؟
دانشگاه وظیفه دارد پدیده‌های اجتماعی را فارغ از نگاه‌های ارزشی، با روش علمی مطالعه کند. همان‌گونه که جامعه‌شناسان جهان به بررسی جنبش‌های اجتماعی، آیین‌های دینی و تجمعات بزرگ انسانی می‌پردازند، راهپیمایی اربعین نیز باید به عنوان یکی از مهم‌ترین موضوعات پژوهشی در حوزه جامعه‌شناسی دین، جامعه‌شناسی جمعیت، مطالعات فرهنگی و جامعه‌شناسی سیاسی مورد توجه دانشکد‌ه‌های علوم اجتماعی قرار گیرد.
اربعین یک واقعیت اجتماعی بزرگ است که در برابر چشم جامعه دانشگاهی قرار دارد. پرسش اساسی این است: چگونه ممکن است رویدادی با حضور میلیون‌ها انسان، با چنین سطحی از مشارکت جمعیتی و چنین گستره‌ای از شبکه‌های اجتماعی، هنوز به اندازه ابعاد واقعی خود موضوع پژوهش علمی در دانشگاه‌های ایران قرار نگرفته باشد؟
اربعین نه فقط یک راهپیمایی، بلکه یکی از بزرگ‌ترین آزمایشگاه‌های اجتماعی جهان معاصر است؛ پدیده‌ای که مطالعه آن می‌تواند شناخت ما از قدرت هویت، ایمان و همبستگی اجتماعی در قرن بیست‌ویکم را عمیق‌تر کند.
