راز تازگی شعر نیما در نگاه شفیعی کدکنی

به بهانۀ ۲۱ آبانماه زادروز نیما یوشیج، پدر شعر نو فارسی به بازخوانی بخشی از کتاب با چراغ و آیینه: در جستجوی ریشههای تحول شعر معاصر ایران نوشتۀ استاد شفیعی کدکنی دربارۀ نیما و شعر او میپردازیم:
شعر نیما در سطحی قرار دارد که دست مقلدان و تازهکاران هرگز بدان نمیرسد و همین است رمز تازگی و جان و جمال شعر نیما که برای همۀ نسلها تازگی دارد و هرگز غبار درنگ و کهنگی بر آن نمینشیند و این رودخانه آبشخوری نیست که از آمد و شدِ نیازمندان و تشنهکامان آلوده شود و نظافت خود را از دست دهد.
راز این دستنخوردگی و طراوت شعر نیما را در چند خصوصیت برجستۀ هنر او باید جستوجو کرد … و بیش از همه آن کلیت و ابهامی است که در جایجای شعر او جلوه میکند و از این رهگذر نیما … بیشباهت به حافظ نیست و ناگفته پیداست که این ابهام چیزی است جز آن پیچیدگیهای مصنوع و دروغین اغلب نوپردازان که بر اساس روابطِ جدولیِ کلمات، مصاریعی موزون و یا ناموزون میآورند و من آن کارها را … شعر جدولی و قاموسی نامیدهام.
با همه کلیتی که شعر او دارد، رنگ محلی شعرش روشنترین رنگهاست و این مسئلۀ رنگ محلی چیزی است که در شعر فارسی به خصوص در قرنهای اخیر به کلی فراموش شده بود. … نیما بار دیگر این دریچه را به روی شاعران روزگار ما گشود و هماکنون جلوههای مختلف رنگ محلی را در شعر شاعران نواحی مختلف این سرزمین احساس میکنیم. گرایش به رنگ محلی شعر در سرودههای نیما سبب شده است که دایرۀ لغت و زبان شعری او گسترش خاصی پیدا کند و بسیاری از واژههای محلی مازندران در شعر او به زبان ادب و شعر نزدیک شود و تا حدی اگر چه برای سرایندگان همان مرز و بوم رواج گیرد، این کار او نیز در جای خود ستوده و ارجمند و نوآیین است. طبیعت شمال، پرندگان، حیوانات خاص و خانهها همه در شعر او زندگی میکنند و این تشخص مفاهیم هرگز شعر او را از کلیت و گستردگی ــــ در اطلاق بر ذهنیات هر کسی در هر روزگاری ــــ بازنمیدارد.
بر روی هم. در شعر نیما زیبایی و حشی و غریب جلوه میکند و از این روی متحولان در ادب قدیم نمیتوانند از شعر او لذت ببرند؛ زیرا زیبایی مأنوس و هنر معتاد در شعر او راه ندارد. او به نوعی دیگر طالب حسن غریب و معنی یگانه است. باید با زبان او آشنا شد و اندکاندک به فضای حسی او راه یافت. اینجا دیگر لذت مراعات النظیر و جنس خطی مطرح نیست. اصولاً باید ذهن آماده لذت بردن از جلوههای ساده طبیعت شود، آنگاه از شعر نیما لذت ببرد وگرنه تا موازین درک زیبایی همان موازین معهود شعر قدیم و تربیت ذهنی کلاسیک است باید به مخالفان او حق داد که از شعر او لذت نبرند، چراکه این دو بینش شعری بهندرت میتوانند با یکدیگر همآهنگ شوند.
تلخیص از با چراغ و آیینه: در جستجوی ریشههای تحول شعر معاصر ایران، محمدرضا شفیعی کدکنی، صص ۴۵۱ تا ۴۵۴




