
گزارش ویژه | رضا رضائی
نیویورکتایمز ۲۵ آبان ۱۴۰۵ تیتری زد که از همان تیتر تکلیفش را روشن کرد: «جنگ شاید معمای دیرینه سدهای ایران را حل کند؛ سدهایی که دلیل روشنی برای ساختشان نبود.» پرسش، ظاهراً آبی بود. جواب، موشکی از آب درآمد.
گزارش مدعی است برخی سدها و طرحهای انتقال آب ایران، در کنار کارکرد معمول، تأسیسات نظامی زیرزمینی را هم تغذیه میکنند. اما این ادعا روی چه چیزی بنا شده؟ روی یک چیز ساده: شباهت دو نقشه.
«نقشهها شبیه هماند»
نیما شکری، پژوهشگر امنیت آب در دانشگاه فنی هامبورگ، به نیویورکتایمز گفته نقشه پایگاههای نظامی هدفقرارگرفته و نقشه ۵۳۳ سد ایران «الگوی مشابهی» دارند. دنی سیتریونویچ، تحلیلگر سابق اطلاعات نظامی اسرائیل، هم آمده است این شباهت را با منطق «تداوم عملیاتی» توضیح دهد: تأسیسات نظامی برای بقا به آب و برق مستقل از شبکه ملی نیاز دارند و سدها این نیاز را تأمین میکنند.
استدلال، در نگاه اول، وسوسهانگیز است. اما یک ایراد ساده دارد که کل بنا را میلرزاند: هر جایی به آب و برق نیاز دارد. بیمارستان، کارخانه، دانشگاه، حتی یک شهر. اگر «نزدیکی به سد و خط برق = کاربری نظامی» باشد، پس تقریباً هر سازهای در ایران، بالقوه «هدف نظامی» است. خود نیویورکتایمز هم آخر گزارش، نیمبندانه نوشته که «اهداف غیرنظامی سدها را نمیتوان کاملاً رد کرد.»
آنچه نیویورکتایمز نگفت!
اینجا پای انگیزه به میان میآید. نیویورکتایمز هفت کارشناس را نقل کرده، اما درباره سابقه سیاسی بعضیشان سکوت کرده. دنی سیتریونویچ، همان تحلیلگر اسرائیلی که منطق «تداوم عملیاتی» را میسازد، رسماً گفته از سرنگونی جمهوری اسلامی حمایت میکند. امیر آقاکوچک، استاد دانشگاه کالیفرنیا ایروین، که در گزارش از «سردرگمی دیرینه»اش درباره طرح انتقال آب یزد حرف زده، علناً خواستار محاکمه رهبران ایران شده و بهعنوان مشاور محیطزیستی در یک پروژه «پس از جمهوری اسلامی» معرفی شده است.
این بهتنهایی گزارش را باطل نمیکند. کارشناس هم میتواند دیدگاه سیاسی داشته باشد و تحلیل فنی معتبر بدهد. اما استاندارد روزنامهنگاری تحقیقی میگوید خواننده باید بداند منبعش چه کسی است—خصوصاً وقتی آن منبع درباره «کاربری نظامی» زیرساختهای یک کشور در حال جنگ نظر میدهد. نیویورکتایمز این سابقه را «فراموش» کرده.
کارشناسان خودشان تبری جستند
مهمترین ضربه به روایت نیویورکتایمز، از داخل خودش میآید. نیما شکری، همان پژوهشگری که گزارش بر «شباهت نقشهها»ی او سوار است، پس از انتشار گزارش در شبکههای اجتماعی نوشت: «نزدیکی سدها به اهداف نظامی، دلیل ساخت آن سدها را ثابت نمیکند و حمله به آنها را توجیه نمیکند.»
کاوه مدنی، دیگر کارشناس مورد استناد، هم اعلام کرد اظهاراتش هیچ ربطی به فرضیه پیوند سدها و موشکها نداشته. یعنی نیویورکتایمز از زبان کارشناسانی که بعداً خودشان از برداشت گزارش تبری جستند، روایتی ساخته است.
این الگو—بزرگکردن یک «شباهت بصری» به «یافته تحقیقی»، و بعد استفاده از نام کارشناسان برای اعتبار دادن به آن—در گزارش بهشکل نظاممند کار کرده. در نسخه فارسی گزارش، صنم ماهوزی این همپوشانی را «اساسی» توصیف کرده؛ در نسخه انگلیسی «قابل توجه»؛ و در تیتر نهایی، شده «معمای سدهای بدون دلیل». سه سطح از ادعا، برای یک مشاهده.
چرا این گزارش، در این لحظه؟
نیویورکتایمز ۲۵ آبان ۱۴۰۵ منتشر شد—بعد از حملات تیر ۱۴۰۴. این گزارش نه یک افشای مستقل، بلکه بازخوانی گذشته از منظر یک جنگ جاری است. کارکردش، هر چه باشد، در عمل این است: اگر سدهای ایران «دلیل روشنی برای ساخت نداشتهاند»، و اگر «نزدیک به پایگاههای موشکی» هستند، آنگاه این سدها از حوزه «زیرساخت غیرنظامی حیاتی» به حوزه «زیرساخت دوکاربردی» منتقل میشوند.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، در واکنشی طنزآمیز در شبکه ایکس نوشت: «قاعده جدید: هر سد، بندر یا نیروگاه نزدیک پایگاههای آمریکا یا اسرائیل، دوکاربردی است.» این جمله را میتوان جدی گرفت. منطق نیویورکتایمز، اگر جهانشمول اعمال شود، نه فقط سدهای ایران—بلکه هر زیرساخت غیرنظامی نزدیک به هر پایگاه نظامی در هر کشوری را مشکوک میکند. اما گزارش این منطق را فقط درباره ایران به کار میبرد، و فقط وقتی ایران زیر حملات است.
چه چیزی ثابت نشد
نیویورکتایمز هیچ سند تصمیمگیری، هیچ داده تخصیص آب، هیچ زمانبندی ساخت، و هیچ مدرکی که نشان دهد یک پایگاه موشکی مشخصاً از یک سد مشخص آب یا برق گرفته باشد، ارائه نکرده. آنچه ارائه شده، یک همبستگی جغرافیایی است که با دهها توضیح جایگزین—توپوگرافی، دسترسی به آب، سیاستهای توسعه منطقهای، و حتی فساد پیمانکاری—قابل تبیین است.
و یک نکته پایانی: نیویورکتایمز در گزارش خود سراغ پرونده محیطزیستگران بازداشتشده در ایران هم رفته و این فرضیه را مطرح کرده که آنان «شاید» به تأسیسات نظامی نزدیک سدها برخورده بودند. پیوند دادن یک پرونده حقوق بشری به یک فرضیه نظامی، نه شواهدی دارد، نه منطقی. نشان میدهد گزارش تا چه حد آماده است هر دادهای را در خدمت روایت اصلی خود قرار دهد.
در میانه جنگ، وقتی آب و برق میلیونها غیرنظامی به سدها وابسته است، فاصله میان «شاید» و «هدف مشروع» میتواند فاصله میان زندگی و مرگ باشد. نیویورکتایمز این فاصله را با یک «شباهت نقشه» پر کرده است.
منابع: گزارش نیویورکتایمز (۲۵ آبان ۱۴۰۵)؛ گزارشهای یونهاپ و YTN درباره محتوای گزارش؛ تحلیل انتقادی رسانههای فارسیزبان درباره منابع و روششناسی گزارش؛ واکنش محمدباقر قالیباف در ایکس؛ تصریح نیما شکری درباره برداشت نادرست از اظهاراتش.
یادداشت: این گزارش نقدی بر روششناسی و پیامدهای روایت نیویورکتایمز است، نه تأیید یا رد سیاستهای آبی ایران. ناکارآمدیهای واقعی حوزه آب ایران باید در گزارشهای مستقل و مبتنی بر سند بررسی شوند، نه از دریچه یک فرضیه نظامی.




