وقتی رسانه‌ها به جای «بدهکاران»، «پیگیران» را نشانه می‌روند
مهندسی خبری برای فرار بدهکاران
بررسی الگوی گزارش‌های اقتصادی در شبکه‌هایی چون ایران‌اینترنشنال نشان می‌دهد تحلیل محتوای پرونده‌های کلان نفتی و ارزی حاکی از یک خط خبری سازمان‌یافته است؛ تکنیک «دود و آینه» برای پنهان کردن ردپای ذینفعان اصلی و تخریب چهره‌های مسئول پیگیری و افراد بی‌تخلف.
در افکار عمومی ایران، کمتر موضوعی به اندازه پرونده‌های «بدهکاران کلان نفتی و ارزی» احساس خشم و مطالبه‌گری را برمی‌انگیزد. میلیاردها دلار از منابع ارزی و نفتی کشور که در دهه‌های گذشته به بهانه‌های مختلف صادرات، تهاتر و بازگشت ارز، از چرخه نظارتی کشور خارج شد و هرگز بازنگشت. با این حال، بررسی دقیق و تطبیقی گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور، به‌ویژه شبکه «ایران‌اینترنشنال»، الگوی عجیب و تأمل‌برانگیزی را آشکار می‌کند؛ الگویی که گویی مأموریت دارد تا با مهندسی افکار عمومی، سپر بلایی برای بدهکاران اصلی باشد.
تکنیک «تغییر کانون تمرکز»؛ از بدهکار به پیگیر
در ژورنالیسم تحقیقی اصیل، اصل اول «دنبال کردن پول» (Follow the money) است. اما در گزارش‌های اخیر ایران‌اینترنشنال درباره فساد اقتصادی، به نظر می‌رسد دوربین رسانه‌ای عمداً از چهره «بدهکاران اصلی» منحرف شده و روی تخریب «مسئولان پیگیر» یا افراد دیگر تمرکز می‌کند.
وقتی پای پرونده‌های کلان ارزی و نفتی به میان می‌آید، شبکه به جای واکاوی نام شرکت‌های صوری، شبکه‌های رانتی و افراد خاصی که میلیاردها دلار بابت نفت و ارز به دولت بدهکارند، تمرکز خود را بر فرآیند «پیگیری و مطالبه» این بدهی‌ها می‌گذارد. در این روایت‌سازی، کسانی که در داخل یا خارج از حاکمیت مسئول ردیابی این منابع هستند، نه به عنوان مبارزان با فساد، بلکه به عنوان افرادی متهم به «پاکسازی باندی»، «فساد پنهان» یا «ناکارآمدی» معرفی می‌شوند.
چرا افراد بی‌تخلف هدف قرار می‌گیرند؟
یکی از شگفت‌انگیزترین یافته‌های این بررسی رسانه‌ای، هدف قرار گرفتن افرادی است که هیچ‌گونه تخلف اقتصادی در پرونده‌های نفتی و ارزی ندارند. گزارش‌های ایران‌اینترنشنال در بسیاری از موارد، با استفاده از تکنیک «تعمیم حاشیه به متن»، یک حاشیه کوچک یا یک اختلاف نظر اداری را به یک پرونده فساد بزرگ تبدیل می‌کنند.
هدف از این کار چیست؟
ایجاد «پرده دود». وقتی رسانه‌ای قدرتمند مانند ایران‌اینترنشنال نام افراد سالم یا مسئولان پیگیری را مدام در تیترهای جنجالی تکرار می‌کند، در ذهن مخاطب این تداعی شکل می‌گیرد که «همه با هم فاسدند» یا «سیستم پیگیری خودش فاسد است». این سم‌پاشی رسانه‌ای دقیقاً همان حلقه‌ای است که بدهکاران کلان نفتی و ارزی برای فرار از پاسخگویی به آن نیاز دارند. وقتی افکار عمومی درگیر تخریب چهره‌های بی‌تخلف یا پیگیران پرونده می‌شود، نام بدهکاران اصلی از تیترها حذف و در سایه امن فراموشی پنهان می‌ماند.
حمایت پنهان از شبکه رانتی نفت و ارز
بررسی لینک‌های پنهان و عدم تقارن در گزارش‌ها نشان می‌دهد که ایران‌اینترنشنال در مواجهه با بدهکاران واقعی نفتی و ارزی، دچار یک «سکوت معنادار» یا «لحن ملایم» می‌شود. در حالی که برای هر مسئول یا پیگیری که بخواهد این پرونده‌ها را باز کند، ده‌ها گزارش افشاگرانه با اسناد (غیرواقعی و تحریف‌شده) تولید می‌شود، اما نام کسانی که واقعاً نفت کشور را فروختند و ارز آن را به چرخه اقتصاد ملی بازنگرداندند، به ندرت به عنوان «بدهکار اصلی» در عنوان ها می‌درخشد.
این رویکرد دو پیامد مخرب دارد: ۱. ناامیدسازی نیروهای پاکدست: مسئولانی که دغدغه بازگرداندن سرمایه‌های ملی را دارند، با مواجهه با بمباران رسانه‌ای و تخریب شخصیت، یا از ادامه مسیر منصرف می‌شوند یا هزینه سنگینی برای این پیگیری می‌پردازند. ۲. امنیت روانی برای بدهکاران: بدهکاران کلان که می‌دانند خط قرمز رسانه‌هایی چون ایران‌اینترنشنال از آن‌ها عبور نمی‌کند، با خیال راحت‌تری به حیات رانتی خود ادامه می‌دهند و حتی گاهی از همین فضای رسانه‌ای برای تحت فشار قرار دادن سیستم قضایی و نظارتی استفاده می‌کنند.
ژورنالیسم زرد در خدمت منافع اقتصادی خاص
آنچه در گزارش‌های ایران‌اینترنشنال درباره پرونده‌های نفتی و ارزی می‌بینیم، خروج از دایره «خبر نگاری تحقیقی» و ورود به «خبر نگاری سفارشی و انحرافی» است. استفاده از کلیدواژه‌های جذاب مانند «مافیای نفت»، «کارتل ارزی» و… در عنوان ها، در حالی که در بدنه گزارش به جای معرفی مافیا، به تخریب نهادهای ناظر یا افراد بی‌گناه می‌پردازد، یک فریب آشکار مخاطب است.
کلام آخر
افکار عمومی ایران هوشیارتر از آن است که فریب تیترهای پرطمطراق و گزارش‌های جهت‌دار را بخورد. پرونده‌های بدهکاران نفتی و ارزی، سیاه‌چاله‌ای از فساد است که نیازمند نورافکن واقعی رسانه‌هاست، نه چراغ‌قوه‌هایی که عمداً به سمت چهره‌های بی‌تخلف و مسئولان پیگیری تابانده می‌شوند تا تاریکیِ پیرامونِ بدهکاران اصلی را حفظ کنند.
تا زمانی که رسانه‌هایی چون ایران‌اینترنشنال به جای «دنبال کردن پول‌های گمشده»، به «دنبال کردن تخریب پیگیران» می‌پردازند، باید پرسید: این سپر رسانه‌ای برای چه کسانی و با چه هزینه‌ای فراهم شده است؟ پاسخ این سوال، کلید اصلی درک چراییِ هنوز به دادگاه کشیده نشدنِ بسیاری از غول‌های بدهی نفتی و ارزی کشور است.
