رضا رضائی
دونالد ترامپ در ۱۴ مهر ۱۴۰۵ (۶ اکتبر ۲۰۲۶) در سخنانی گفت: «به عبارت دیگر، تنگه هرمز متعلق به نیروی دریایی ایالات متحده و ایالات متحده آمریکاست. اینجا جایی است که به آن تعلق دارد و همین حالا نیز همین‌جاست.» رونوشت منتشرشده از این سخنان نیز همین عبارت را ثبت کرده است. این جمله، فی‌نفسه وضعیت حقوقی تنگه هرمز را تغییر نمی‌دهد و نمی‌توان آن را اعلام رسمی تغییر حاکمیت یا مالکیت بر تنگه دانست. اهمیت آن اما در تغییر ادبیات ترامپ است؛ رئیس‌جمهوری آمریکا پیش‌تر از «کنترل» تنگه توسط آمریکا سخن گفته بود، اما این بار از «تعلق» آن به ایالات متحده و نیروی دریایی آمریکا گفت.
این تغییر واژه، در کنار تحولات نظامی و دیپلماتیک ماه‌های گذشته، یک پرسش مهم را مطرح می‌کند: آیا نقش آمریکا در هرمز صرفاً یک نقش نظامی موقت در جریان بحران بوده یا واشنگتن به‌دنبال تبدیل آن به یک حضور امنیتی پایدار است؟ و در این میان، گزارش‌های مربوط به مسندم تا چه اندازه قابل اتکا هستند؟
اطلاعیه عملیاتی درباره منطقه مسندم
یکی از اسناد مهم برای بررسی این پرسش، اطلاعیه مرکز اطلاعات مشترک دریایی (JMIC) در ۸ خرداد ۱۴۰۵ (۲۹ مه ۲۰۲۶) است.
این اطلاعیه با عنوان «عملیات نظامی در شمال شبه‌جزیره مسندم» درباره منطقه‌ای در محدوده تنگه هرمز هشدار می‌دهد و از افزایش حضور دریایی آمریکا، اقدامات حفاظت از نیروها، ارتباطات رادیویی و خطرات ناشی از مین‌ها سخن می‌گوید. این سند همچنین از کشتی‌ها می‌خواهد در صورت دریافت دستور از نیروهای محاصره‌کننده، آن را رعایت کنند.
اهمیت این سند در آن است که وجود ترتیبات و فعالیت‌های عملیاتی آمریکا در اطراف هرمز را نشان می‌دهد؛ اما نباید بیش از محتوای آن نتیجه‌گیری کرد. JMIC نگفته است که آمریکا وارد آب‌های سرزمینی عمان شده یا قصد تصرف مسندم را دارد. بنابراین این سند، شاهدی برای حضور و فعالیت نظامی است، نه مدرکی برای طرح اشغال سرزمین عمان.
ترتیبات آینده کشتیرانی در هرمز
در سوی دیگر، عمان در ماه‌های پس از بحران تلاش کرده است درباره سازوکار آینده کشتیرانی در تنگه هرمز نقش مستقیمی داشته باشد.
ایران و عمان در ۲ تیر ۱۴۰۵ (۲۳ ژوئن ۲۰۲۶) تأکید کردند که به‌عنوان کشورهای ساحلی تنگه هرمز، بر عبور ایمن کشتیرانی بر اساس حقوق بین‌الملل، حاکمیت و حقوق حاکمه کشورهای ساحلی تأکید دارند و توافق کردند گفت‌وگوها درباره مدیریت آینده کشتیرانی، خدمات و هزینه‌های مربوط به آن را از طریق کارگروه مشترک ادامه دهند.
یک روز بعد، عمان از همکاری با سازمان بین‌المللی دریانوردی برای ایجاد یک کریدور موقت دریایی و حفظ آزادی عبور بدون دریافت هزینه ترانزیت خبر داد.
در ۳ شهریور ۱۴۰۵ (۲۵ اوت ۲۰۲۶) نیز مسقط از یک چارچوب مرحله‌ای برای آینده کشتیرانی، ایجاد کریدور موقت مشترک و همکاری با ایران در زمینه پاک‌سازی مین‌ها سخن گفت.
در نتیجه، یکی از مسائل اصلی پس از بحران این است که چه کسی و با چه سازوکاری امنیت، هدایت و مدیریت کشتیرانی در هرمز را بر عهده خواهد داشت.
گزارش‌ها درباره موضع واشنگتن
در ۲۶ مرداد ۱۴۰۵ (۱۷ اوت ۲۰۲۶)، Semafor گزارش داد که تهدیدهای ترامپ علیه عمان در پی نگرانی واشنگتن از توافق احتمالی ایران و عمان درباره آینده هرمز مطرح شده است. این گزارش به نقل از یک مقام آمریکایی ناشناس، از نگرانی درباره سازوکاری سخن می‌گفت که می‌توانست نقش آمریکا را در مدیریت یا دریافت هزینه‌های عبور از تنگه کاهش دهد.
یک روز بعد، آسوشیتدپرس نیز به نقل از دو مقام منطقه‌ای ناشناس گزارش کرد که ترامپ در واکنش به توافق در حال شکل‌گیری میان ایران و عمان درباره مدیریت مشترک تنگه، موضع تهدیدآمیزی علیه مسقط گرفته است. طبق این گزارش، واشنگتن به‌ویژه نسبت به رویکرد نرم‌تر عمان در قبال ایران و بحث هزینه‌های داوطلبانه عبور حساس بوده است.
این دو گزارش مهم‌اند، اما باید سطح اعتبار آنها را نیز روشن نگه داشت: هیچ‌یک بر پایه یک سند علنی رسمی از دولت آمریکا نیستند و بخش اصلی ادعاهایشان به منابع ناشناس متکی است.
با این حال، اگر این گزارش‌ها درست باشند، اختلاف واشنگتن و مسقط صرفاً درباره عبور چند کشتی نیست؛ بلکه می‌تواند به پرسش بزرگ‌تری درباره نقش آمریکا در ترتیبات امنیتی آینده هرمز مربوط باشد.
گزارش اطلاعاتی درباره مسندم
در ۱۹ شهریور ۱۴۰۵ (۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶)، Tactical Report گزارشی با عنوان «نگرانی عمان از تصرف مسندم توسط آمریکا و تلاش دیپلماتیک» منتشر کرد.
این گزارش مدعی شد عمان از طریق تهران اطلاعاتی دریافت کرده که بر اساس آن، آمریکا ممکن است به‌دنبال تصرف بخش‌هایی از مسندم، به‌ویژه نقاط مشرف به تنگه هرمز، و کنترل مسیر کشتیرانی عمان باشد.
اما اینجا باید مرز میان «گزارش» و «واقعیت اثبات‌شده» را حفظ کرد. Tactical Report یک منبع اطلاعاتی ـ تحلیلی خصوصی است و ادعای مطرح‌شده در این گزارش تاکنون با سند مستقل و علنی از سوی دولت عمان، آمریکا یا یک نهاد بین‌المللی تأیید نشده است.
بنابراین نمی‌توان بر اساس این گزارش نوشت که «آمریکا قصد تصرف مسندم را دارد». عبارت دقیق‌تر این است که گزارشی درباره نگرانی عمان از چنین احتمالی منتشر شده است.
تماس‌های عمان و آمریکا؛ یک قرینه مهم
در همین فاصله، نشانه‌هایی از ادامه همکاری میان عمان و آمریکا نیز وجود داشته است.
در ۲۲ شهریور ۱۴۰۵ (۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶)، هجدهمین نشست کمیسیون مشترک نظامی عمان و آمریکا برگزار شد و دو طرف درباره همکاری‌های نظامی موجود و راه‌های تقویت و توسعه هماهنگی‌های دفاعی گفت‌وگو کردند.
دو روز بعد، در ۲۴ شهریور (۱۵ سپتامبر)، وزیر خارجه عمان و مارکو روبیو درباره تحولات منطقه، تلاش‌های دیپلماتیک، کاهش تنش و همکاری‌های موجود میان دو کشور گفت‌وگو کردند.
این تماس‌ها ادعای مطرح‌شده درباره مسندم را به‌طور قطعی رد نمی‌کند، اما یک قرینه مهم مخالف در برابر روایت «تصمیم فوری آمریکا برای تصرف مسندم» است. اگر واشنگتن واقعاً در آستانه چنین اقدامی باشد، ادامه تماس‌های نظامی و دیپلماتیک در این سطح، دست‌کم نشان می‌دهد که تصویر موجود پیچیده‌تر از یک رویارویی مستقیم و قریب‌الوقوع است.
سه سطح متفاوت از شواهد
آنچه تاکنون در دسترس است، در واقع سه سطح متفاوت از شواهد را تشکیل می‌دهد:
سطح نخست؛ سند عملیاتی:
اطلاعیه JMIC درباره فعالیت‌ها و حضور نظامی در شمال مسندم، یک سند رسمی و قابل استناد درباره وضعیت عملیاتی منطقه است؛ اما درباره تصرف مسندم چیزی نمی‌گوید.
سطح دوم؛ گزارش‌های رسانه‌ای:
گزارش‌های AP و Semafor درباره اختلاف آمریکا با عمان، به منابع ناشناس متکی هستند. این گزارش‌ها قابل بررسی و مهم‌اند، اما نباید با یک تصمیم رسمی دولت آمریکا اشتباه گرفته شوند.
سطح سوم؛ گزارش اطلاعاتی تأییدنشده:
گزارش Tactical Report درباره احتمال اقدام آمریکا علیه مسندم، از نظر اهمیت بالقوه قابل توجه است، اما تاکنون تأیید مستقل و علنی ندارد.
در کنار این سه سطح، تماس‌های ادامه‌دار عمان و آمریکا نیز به‌عنوان یک قرینه مخالف باید در تحلیل باقی بماند.
سخنان ۳۱ شهریور؛ نشانه‌ای از نقش عملیاتی آمریکا
در ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ (۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶) نیز ترامپ از نقش نیروی دریایی آمریکا در پاک‌سازی مین‌های دریایی، تأمین امنیت مسیر و کمک به جریان نفت از تنگه هرمز سخن گفت. این اظهارات در رونوشت منتشرشده از سخنان او ثبت شده است.
این موضوع از یک جهت اهمیت دارد: بحث دیگر فقط درباره حضور ناوهای آمریکایی نیست؛ بلکه واشنگتن در روایت رسمی خود، بخشی از امنیت عملیاتی مسیر عبور انرژی از هرمز را نیز به عملکرد نیروهای آمریکایی نسبت می‌دهد.
اگر چنین نقشی صرفاً برای عبور از یک بحران نظامی تعریف شده باشد، پس از پایان بحران باید کاهش یابد. اما اگر این نقش به سازوکارهای دائمی نظارت، اسکورت، هدایت یا تضمین عبور کشتی‌ها تبدیل شود، ماهیت حضور آمریکا در منطقه تغییر خواهد کرد.
چه چیزی باید زیر نظر گرفته شود؟
بنابراین، مسئله اصلی در ماه‌های آینده صرفاً این نیست که ترامپ درباره «تعلق» هرمز چه می‌گوید. سؤال مهم‌تر این است که آمریکا در عمل چه می‌کند.
چهار موضوع می‌تواند تعیین‌کننده باشد:
* آیا حضور نظامی آمریکا در شمال مسندم و اطراف هرمز موقت باقی می‌ماند یا به حضور مستمر تبدیل می‌شود؟
* آیا سازوکار دائمی برای نظارت، هدایت یا هماهنگی عبور کشتی‌ها شکل می‌گیرد؟
* آیا همکاری امنیتی یا دسترسی نظامی جدیدی میان آمریکا و عمان ایجاد می‌شود؟
* پس از عادی‌شدن شرایط، نقش آمریکا در تأمین امنیت هرمز ادامه پیدا می‌کند یا به پایان مأموریت جنگی محدود می‌شود؟
پاسخ این پرسش‌ها می‌تواند بسیار مهم‌تر از ادبیات سیاسی ترامپ باشد.
جمع‌بندی
تا ۱۴ مهر ۱۴۰۵ (۶ اکتبر ۲۰۲۶)، هیچ سند مستقل و علنی که ثابت کند آمریکا طرح مشخصی برای تصرف مسندم دارد، منتشر نشده است. در مقابل، شواهدی معتبر از حضور و فعالیت نظامی آمریکا در محدوده هرمز، تلاش عمان برای ایفای نقش در ترتیبات آینده کشتیرانی، اختلاف واشنگتن و مسقط بر سر این ترتیبات و همچنین گزارش‌های تأییدنشده درباره نگرانی عمان از مسندم وجود دارد.
از سوی دیگر، ادامه تماس‌های نظامی و دیپلماتیک میان عمان و آمریکا نشان می‌دهد که وضعیت هنوز به مرحله یک رویارویی آشکار بر سر مسندم نرسیده است.
در چنین شرایطی، جمله ترامپ درباره اینکه «تنگه هرمز متعلق به آمریکا» است، بیش از آنکه یک تغییر حقوقی ایجاد کند، یک سیگنال سیاسی درباره تصوری است که واشنگتن از نقش آینده خود در هرمز دارد.
پرسش اصلی این است که آیا آمریکا می‌خواهد نقش موقت نظامی خود در هرمز را به یک حضور و معماری امنیتی پایدار تبدیل کند.
پاسخ این پرسش را نه در واژه «تعلق»، بلکه در آنچه آمریکا در ماه‌های آینده در اطراف هرمز و مسندم انجام خواهد داد باید جست‌وجو کرد.
منابع اصلی
* رونوشت سخنان دونالد ترامپ، ۱۴ مهر ۱۴۰۵ (۶ اکتبر ۲۰۲۶):
* رونوشت سخنان ترامپ، ۱۱ شهریور ۱۴۰۵ (۲ سپتامبر ۲۰۲۶):
* JMIC Advisory Note 005-26، ۸ خرداد ۱۴۰۵ (۲۹ مه ۲۰۲۶):
* وزارت خارجه عمان و بیانیه مشترک ایران و عمان، ۲ تیر ۱۴۰۵ (۲۳ ژوئن ۲۰۲۶):
* وزارت خارجه عمان درباره همکاری با IMO، ۳ تیر ۱۴۰۵ (۲۴ ژوئن ۲۰۲۶):
* وزارت خارجه عمان درباره چارچوب آینده کشتیرانی، ۳ شهریور ۱۴۰۵ (۲۵ اوت ۲۰۲۶):
* Semafor، ۲۶ مرداد ۱۴۰۵ (۱۷ اوت ۲۰۲۶):
* Associated Press، ۲۷ مرداد ۱۴۰۵ (۱۸ اوت ۲۰۲۶):
* Tactical Report، ۱۹ شهریور ۱۴۰۵ (۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶):
* کمیسیون مشترک نظامی عمان و آمریکا، ۲۲ شهریور ۱۴۰۵ (۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶):
* دیدار وزیر خارجه عمان و مارکو روبیو، ۲۴ شهریور ۱۴۰۵ (۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶):
* رونوشت سخنان ترامپ درباره مین‌روبی و جریان نفت، ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ (۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶)
