رؤیای بهشت زمینی در اساطیر ایران (۴)؛ کنگدژ

کنگدژ یا سیاوشگرد شهری است که سیاوش، فرزند کیکاووس در توران بنا کرد. در یشت پنجم اوستا، دوبار از این دژ یاد شده است. همچنین در یشت نوزدهم، که در آن از کوههای ایران نام برده میشود، به کوهی با نام کَنگه برمیخوریم. توس، پهلوان ایرانی، هنگام ستایش ایزدبانوی آناهیتا چنین میگوید:
«… این کامیابی را به من ده، ای نیک، ای تواناترین، ای اَرِد ویسور ناهید، که من به پسران دلیر ویسه در گذرگاه خْشَثْرُسوکه، در بالای کنگ بلند و مقدس، ظفر یابم؛ که من ممالک تورانی را براندازم…»
سیاوش این شهر را در نزدیکی خوارزم و بر روی پشتهای یا بلندیِ کوهی ساخته بود. شهر سیاوشگرد (به معنای سیاوشساخته) موسوم به اَنْتَرِ کنگه بوده است؛ یعنی بر فراز کوه کنگه. این شهر دژی محکم و استوار بوده که به بهشت زمین معروف شده است. در روایات پهلوی چنین آمده است که سیاوش پس از عزیمت به توران، به ساخت این شهر پرداخت. درباره این شهر عقیده بر این است که دارای دست و پا بوده، بیننده و رونده و همیشه سرسبز و بهاری بوده است. همچنین گفتهاند که این دژ در آغاز بر سر دیوان ساخته شده بود و کیخسرو آن را بر روی زمین نشاند و در محل سیاوشگرد قرار داد و با هزار طناب و هزار میخ استوار کرد. کنگدژ هفت دیوار از جنس سنگ، پولاد، آبگینه، سیم، زر، کهربا و یاقوت دارد. این شهر دارای پانزده در است که بلندی هرکدام بیش از قامت پانزده مرد است؛ بهگونهای که تیر به بالای آن نمیرسد. فاصله میان هر دو در هفتصد فرسنگ است که یک سوارکار میتواند آن را در بیستودو روز معمولی یا پانزده روز بهاری طی کند.
کنگدژ دارای چهارده کوه است و هفت یا شش رود در آن وجود دارد که قابل کشتیرانیاند. هفت پرنده از این شهر پاسداری میکنند و زمین آن چنان بارور است که در اثر ادرار الاغ، در یک شب گیاهی به بلندی یک مرد در همان محل میروید. ساکنان این شهر در شادمانی، سربلندی، دینداری و پاکی به سر میبرند و به ایرانشهر بازنمیگردند، مگر زمانی که پشوتن، پادشاه این شهر، آنان را برای جنگیدن با دشمنان ایرانشهر به آنجا فراخواند و به یاری اهورامزدا و امشاسپندان، آیین جهان را نو کند و دیوان را در روز رستاخیز از میان بردارد. هاشم رضی پیدایش داستان کنگدژ را مقدم بر کاخ کیکاووس دانسته و آن را نخستین تقلید از ور جمکرد میداند. به عقیده او، داستان کاخ کیکاووس نیز تقلیدی از کنگدژ است.
در شاهنامه، سیاوش بناکننده دو شهر کنگدژ و سیاوشگرد بهصورت جداگانه دانسته شده است؛ هرچند بخش مربوط به کنگدژ در شاهنامه چاپ مسکو الحاقی دانسته شده است. با وجود این، مهرداد بهار عقیده دارد که این بخش نیز سروده فردوسی است و عدم انسجام آن به دلیل افتادگیهایی در نسخهها پدید آمده است.
بنابر روایت شاهنامه، سیاوش پس از آمدن به نزد افراسیاب در توران، دختر او، فرنگیس، را به زنی گرفت. افراسیاب به همین مناسبت سرزمینی پهناور در خاور توران به سیاوش بخشید. سیاوش کنگدژ را در آنجا بنا کرد:
به جایی رسیدند کآباد بود / یکی خوب فرخنده بنیاد بود
به یک روی دریا و یک روی رود / برو بر ز نخجیر گشته گروه
درختان بسیار و آب روان / همی شد دل سالخورده جوان
سیاوش به پیران ویسه میگوید که قصد دارد در این سرزمین شارستانی فراخ بنا کند که باغها و کاخهای بسیار داشته باشد. پیران نظر او را تأیید میکند و ساخت بنا آغاز میشود:
بدو گفت پیران: که ای خوبرای / بر آن رو که اندیشه آرد به جای
چو فرمان دهد من بر آن سان که خواست / برآرم یکی جای تا ماه راست
سیاوش از اخترشناسان درخواست میکند تا فرجام کار او را در ساخت کنگدژ پیشبینی کنند:
بگفتند یکسر به شاه گزین / که بس نیست فرخنده بنیاد این
سیاوش، بهرغم پیشبینی نامیمون اخترشناسان، به ساخت کنگدژ میپردازد. پس از ساختهشدن کنگدژ، از آن دیدن میکند و آن را از نظر برازندگی بر ایران ترجیح میدهد. سپس خود نیز گرداگرد آن دیواری بلند میسازد و در ساخت آن از سنگ، گچ، مرمر، جوهر و دیگر جواهر استفاده میکند.
فردوسی در جای دیگری از شاهنامه، در توصیف سیاوشگرد، که آن نیز به دست سیاوش ساخته میشود و شهری آرمانی و بهشتیآیین است، چنین میسراید:
چو آمد بران شارستان دست آخت / دو فرسنگ بالا و پهناش ساخت
از ایوان و میدان و کاخ بلند / ز پالیز وز گلشن ارجمند
بیاراست شهری بسان بهشت / به هامون گل و سنبل و لاله کشت
بر ایوان نگارید چندی نگار / ز شاهان وز بزم وز کارزار
نگار سر و تاج و کاووس شاه / نگارید با یاره و گرز و گاه
بر تخت او رستم پیلتن / همان زال و گودرز و آن انجمن
ز دیگر سو افراسیاب و سپاه / چو پیران و گرسیوز کینهخواه
بهر گوشهای گنبدی ساخته / سرش را به ابراندر افراخته
نشسته سراینده رامشگران / سر اندر ستاره سران سران
سیاووش گردش نهادند نام / همه شهر زان شارستان شادکام




