
آریا یونسی
روزنامهنگاری که زمانی بر پایه راستیآزمایی، دقت و مسئولیتپذیری بنا شده بود، اینک چنان از اصول حرفهای خود فاصله گرفته که نهاد ناظر بر مطبوعات ناچار شده درباره انتشار شایعات و اخبار خلاف واقع به رسانهها هشدار دهد.
هیئت نظارت بر مطبوعات در اطلاعیهای خطاب به مدیران مسئول و سردبیران رسانهها، با اشاره به انتشار «اخبار نادرست و گمانهزنیهای بدون منبع» که «موجب تشویش افکار عمومی و آرامش روانی جامعه» شده، بر ضرورت رعایت دقت و صحت در تنظیم و انتشار اخبار تأکید کرده است. هشداری که به تعبیری، سندی بر عقبنشینی رسانهها از استانداردهای حرفهای است.
وقتی شتاب جای دقت را میگیرد
در متن این اطلاعیه، هیئت نظارت با اشاره به «شتاب در اطلاعرسانی» هشدار داده که این شتاب نباید «منجر به قربانیشدن اصالت، صحت و دقت اخبار شود.» این جمله کوتاه، در واقع خلاصهای است از آسیبشناسی وضعیت کنونی رسانهها؛ جایی که سرعت انتشار بر صحت محتوا اولویت یافته و «اول بودن» جای «درست بودن» را گرفته است.
هیئت نظارت بهطور مشخص تأکید کرده که اخبار مربوط به مراجع معظم تقلید، بهویژه درباره وضعیت سلامت آنان، باید پس از استعلام مستقیم و دریافت تأیید رسمی از دفتر مراجع منتشر شود. این تأکید نشان میدهد که در ماههای اخیر، شایعاتی درباره وضعیت سلامت مراجع تقلید منتشر شده که نه تنها صحت نداشته، بلکه توانسته فضای عمومی را متأثر کند.
مسئولیتی که با «ذکر منبع» ساقط نمیشود
یکی از نکات مهم این اطلاعیه، تأکید بر این واقعیت است که «ذکر منبع، مسئولیت راستیآزمایی را از سایر رسانههای بازنشرکننده سلب نمیکند.» این اصل حرفهای که در جهان رسانههای معتبر امری بدیهی است، در ایران چنان مغفول مانده که نهاد ناظر ناچار شده آن را یادآوری کند. بسیاری از رسانهها با استناد به یک منبع نامشخص یا بازنشر خبری از رسانهای دیگر، مسئولیت صحت آن را از خود سلب میکنند، در حالی که اصول حرفهای میگوید هر رسانهای که خبری را منتشر میکند، مسئول صحت آن است.
بند ۱۱ ماده ۶؛ قانونی که فراموش شده
هیئت نظارت بر مطبوعات یادآور شده که به موجب بند ۱۱ ماده ۶ قانون مطبوعات، «پخش شایعات و مطالب خلاف واقع و یا تحریف مطالب دیگران» ممنوع است. این بند قانونی که سالهاست بر روی کاغذ وجود دارد، ظاهراً در عمل چنان کماثر شده که هیئت ناچار شده بار دیگر آن را یادآوری کند. نکته تأملبرانگیز اینجاست که این هشدار در شرایطی صادر میشود که بسیاری از رسانهها بهجای رقابت در عرصه کیفیت و دقت، در عرصه سرعت و جنجالآفرینی رقابت میکنند.
اعتماد مخاطب؛ قربانی اول
هیئت نظارت در بخش دیگری از اطلاعیه خود هشدار داده که «انتشار شتابزده خبری نادرست درباره موضوعی حساس میتواند به نگرانی عمومی دامن بزند و اعتماد مخاطبان را به گزارشهای بعدی آن رسانه نیز کاهش دهد و در نهایت به مرجعیت رسانهای کشور صدمه بزند.» این هشدار در واقع بیان یک واقعیت تلخ است: اعتماد عمومی به رسانهها، سرمایهای است که بهراحتی از دست میرود و بهسختی بازمیگردد. وقتی رسانهای خبری نادرست منتشر میکند، نه تنها همان خبر بلکه همه گزارشهای بعدی آن نیز زیر سؤال میرود.
هشداری که باید جدی گرفته شود
هیئت نظارت بر مطبوعات در پایان تأکید کرده که «انتشار اخبار خلاف واقع، در کنار تأثیر منفی آن بر اعتماد مخاطبان، در ارزیابی عملکرد رسانهها از سوی هیئت نیز مورد توجه قرار میگیرد.» این جمله به معنای آن است که رسانههایی که اصول حرفهای را نادیده بگیرند، در ارزیابیهای رسمی نیز متضرر خواهند شد.
هشدار هیئت نظارت بر مطبوعات، در واقع آینهای است که رسانهها را با واقعیت تلخ فاصلهشان از اصول حرفهای روبهرو میکند. اصولی که روزگاری نه با هشدار نهاد ناظر، بلکه با وجدان حرفهای روزنامهنگاران و تعهد آنان به حقیقتجویی تضمین میشد. بازگشت به آن اصول، نه با بخشنامه و اطلاعیه، بلکه با احیای فرهنگ راستیآزمایی، مسئولیتپذیری و احترام به مخاطب ممکن است. رسانههایی که این اصول را فراموش کردهاند، در واقع سرمایه اصلی خود یعنی اعتماد عمومی را به حراج گذاشتهاند؛ سرمایهای که بازسازی آن سالها زمان میبرد.




