
درخواستی که واشنگتن از پکن مطرح کرده، چیزی فراتر از یک تماس دیپلماتیک معمولی است؛ نشانهای از واقعیتهای تازه در معادله جنگ با ایران. به گزارش روزنامه واشنگتنپست، اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، با حمایت دونالد ترامپ از چین خواسته است از نفوذ خود بر تهران برای کمک به پایان جنگ استفاده کند؛ درخواستی که به گفته یک مقام آگاه آمریکایی، پکن آن را به ایران منتقل کرده است.
رضا رضائی – معنای سیاسی این خبر قابل تأمل است: آمریکا که با ابزارهای نظامی، اقتصادی و تحریمی در پی تغییر رفتار ایران بود، اکنون برای یافتن راه خروج از جنگ به ظرفیت دیپلماتیک چین و ارتباط این کشور با تهران متوسل شده است.
اهرم هرمز و پشتوانه اجتماعی
ایران با تکیه بر توان دفاعی و موشکی، موقعیت جغرافیایی و قدرت اثرگذاری بر امنیت یکی از مهمترین گذرگاههای انرژی جهان، نشان داده است که معادلات منطقه بدون در نظر گرفتن نقش آن قابل تغییر نیست. تنگه هرمز فقط یک آبراه نیست؛ نقطه تلاقی امنیت انرژی، تجارت جهانی و منافع قدرتهای بزرگ است.
در متن یادداشت تفاهم اسلامآباد نیز برای عبور امن کشتیهای تجاری از تنگه هرمز جایگاه ویژهای در نظر گرفته شده است. بر اساس متن منتشرشده، ایران متعهد شده است برای مدت ۶۰ روز، با بهکارگیری همه تلاش خود برای تأمین عبور امن و بدون دریافت هزینه از کشتیهای تجاری، زمینه بازگشت تدریجی تردد دریایی را فراهم کند. همچنین قرار است درباره ترتیبات آینده اداره و خدمات دریایی تنگه، با مشارکت عمان و دیگر کشورهای ساحلی گفتوگو شود. در این تفاهم، از پایان محاصره دریایی آمریکا ظرف ۳۰ روز نیز سخن گفته شده است. فارغ از اختلافنظرها درباره اجرا و تفسیر این توافق، همین مفاد نشان میدهد که جایگاه تنگه هرمز در محاسبات منطقهای و بینالمللی تا چه اندازه برجسته شده است.
نیت سوئنسون نیز در مقالهای در نشریه فارین افرز با عنوان «ایران در جنگ پیروز شد، اما ممکن است صلح را ببازد» به اهمیت این اهرم راهبردی پرداخته است. به این ترتیب، تنگه هرمز دیگر صرفاً یک موضوع جغرافیایی یا اقتصادی نیست؛ بخشی از معادله قدرت و امنیت منطقه و جهان است.
در کنار این ظرفیت راهبردی، حضور مستمر مردم در خیابانها و نمایش ایستادگی اجتماعی در روزهای جنگ، بخش دیگری از واقعیت ایران است. این حضور، پیامی روشن برای طرف مقابل دارد: اراده ملی ایران را نمیتوان صرفاً با فشار اقتصادی و نظامی فرسوده کرد. پشتوانه اجتماعی، اگر با انسجام و هوشمندی در عرصه دیپلماسی همراه شود، میتواند به قدرت چانهزنی کشور نیز وزن بیشتری بدهد.
فرصت ایران؛ فراتر از توقف جنگ
نیاز آمریکا به میانجیگری چین، از یک سو جایگاه پکن در معادلات جهانی را نشان میدهد و از سوی دیگر، محدودیت توان واشنگتن برای حل یکجانبه بحران را آشکار میکند. این میانجیگری نباید به فرصتی برای تعیین چارچوب مذاکرات از سوی دیگران تبدیل شود. تهران میتواند با ابتکاری روشن، دستور کار خود را روی میز بگذارد و اجازه ندهد دیگران درباره آینده ایران تصمیم بگیرند.
ایران باید مسئله را فراتر از توقف ساده درگیریها تعریف کند و با تکیه بر موقعیت تازه خود، مطالباتش را در سه سطح دنبال کند:
یکم؛ مطالبات فوری و عملیاتی: پایان کامل محاصره بنادر، لغو تحریمها، آزادسازی داراییهای مسدودشده و دستیابی به تضمینهای معتبر برای جلوگیری از تکرار تجاوز نظامی. این مطالبات باید در هر توافقی جایگاه روشن، زمانبندی مشخص و ضمانت اجرایی داشته باشند؛ نه اینکه به وعدههایی مبهم و قابل بازگشت محدود شوند.
دوم؛ مطالبات راهبردی میانمدت: هرگونه گفتوگو درباره پرونده هستهای باید متقابل، تضمینشده و خارج از چرخه تکراری تهدید و فشار باشد؛ بهگونهای که حقوق ایران به رسمیت شناخته شود و این پرونده بار دیگر بهانهای برای حمله نظامی و بازگشت تحریمها نشود. مشارکت مؤثر ایران در ترتیبات امنیت انرژی و دریانوردی منطقه نیز باید بخشی از توافقات آینده باشد.
سوم؛ افق بلندمدت: بازتعریف جایگاه ایران در ساختار تصمیمگیری جهانی، از جمله پیگیری عضویت دائم در شورای امنیت همراه با حق وتو. تجربه چین در سال ۱۹۷۱ نشان داد که جایگاه کشورها در ساختار سازمان ملل، در برابر تحولات سیاسی و تغییر موازنههای بینالمللی، ثابت و تغییرناپذیر نیست. در آن سال، با تصویب قطعنامه ۲۷۵۸ مجمع عمومی، نمایندگی جمهوری خلق چین بهعنوان نماینده قانونی چین در سازمان ملل به رسمیت شناخته شد و کرسی دائمی این کشور در شورای امنیت نیز در اختیار نمایندگان پکن قرار گرفت. این کرسی تازهای نبود که به چین اعطا شود؛ در واقع، نماینده برخوردار از جایگاه دائمی چین تغییر کرد.
البته دستیابی ایران به عضویت دائم همراه با حق وتو، مستلزم اصلاح منشور سازمان ملل و تصویب آن با رأی دوسوم اعضای مجمع عمومی و تصویب دوسوم اعضای سازمان ملل، از جمله هر پنج عضو دائم کنونی شورای امنیت است. بنابراین، این مطالبه باید بهعنوان هدفی جدی و بلندمدت در دیپلماسی ایران دنبال شود؛ نه شرطی که تحقق آن بهتنهایی به پایان فوری جنگ گره بخورد.
شکست انتخاباتی؛ اهرم تازه و محاسبهای دوطرفه
انتخابات میاندورهای آمریکا ضربه سیاسی مهمی به حزب جمهوریخواه وارد کرد. دموکراتها کنترل هر دو مجلس کنگره را به دست گرفتند و ترامپ نیز پذیرفت که جنگ با ایران یکی از عوامل شکست انتخاباتی حزبش بوده است. افزایش هزینه سوخت، نارضایتی عمومی از ادامه جنگ و ابهام در اهداف و چشمانداز آن، از جمله عواملی بود که فشار داخلی بر دولت آمریکا را افزایش داد.
در سرزمینهای اشغالی نیز بنیامین نتانیاهو با بحران سیاسی تازهای روبهرو شده است. در جریان مشورتهای رئیسجمهور، نمایندگان احزابی با مجموع ۶۷ کرسی از گادی آیزنکوت برای تشکیل دولت حمایت کردند، در حالی که نمایندگان احزابی با مجموع ۴۶ کرسی از نتانیاهو حمایت کردند. رئیسجمهور نیز تصمیم گرفته است مأموریت تشکیل دولت را به آیزنکوت واگذار کند. این تحول هنوز به معنای پایان قطعی حضور نتانیاهو در قدرت نیست؛ آیزنکوت برای تشکیل دولت باید ائتلافی با اکثریت پارلمانی شکل دهد.
این تحولات را میتوان نشانهای از افزایش هزینههای سیاسی و راهبردی تقابل با ایران دانست؛ وضعیتی که در کنار ایستادگی مردم و توان دفاعی کشور، میتواند بر محاسبات طرف مقابل اثر بگذارد. بااینحال، نباید شکست انتخاباتی را پایان تهدیدها تلقی کرد. اهمیت این تحولات در آن است که میتوانند به فرصتی برای تثبیت دستاوردهای ایران در عرصه دیپلماسی تبدیل شوند.
بهرهبرداری از شکست انتخاباتی آمریکا نیز به محاسبهای دقیق نیاز دارد. جنگ اکنون به یکی از موضوعات مهم رقابتهای داخلی آمریکا تبدیل شده و این مسئله هزینه ادامه آن را برای حزب حاکم افزایش داده است. اما نباید تصور کرد که اختلاف جمهوریخواهان و دموکراتها درباره ایران، به معنای اختلاف بنیادین آنها در همه اهداف راهبردی است. ایران میتواند از شکاف سیاسی واشنگتن بهره ببرد، بیآنکه خود را به بازیگر رقابتهای حزبی آمریکا تبدیل کند یا بهانهای برای ترمیم اختلافات داخلی آنها فراهم آورد.
از سوی دیگر، شکست انتخاباتی لزوماً خطر تشدید نظامی را کاهش نمیدهد. ترامپِ تحت فشار سیاسی ممکن است برای بازسازی موقعیت خود به نمایش قدرت نظامی روی بیاورد. گزارشهای منتشرشده از حملات محدود آمریکا به اهدافی در جزیره قشم نیز نشان میدهد که مسیر دیپلماسی همچنان با خطر تشدید تنش همراه است؛ هرچند مقامهای آمریکایی این حملات را اقدامی محدود و دفاعی توصیف کردهاند.
ایران در این جنگ هزینههای سنگینی پرداخته است؛ زیرساختها آسیب دیدهاند، فرماندهان و شهروندان بسیاری جان باختهاند و جامعه با پیامدهای اقتصادی و انسانی جنگ روبهروست. از همین رو، دستاورد واقعی نه در ادامه یک جنگ فرسایشی، بلکه در تبدیل مقاومت و هزینههای پرداختشده به توافقی پایدار و تضمینشده است. بازدارندگی زمانی ارزش واقعی پیدا میکند که بتواند مانع تکرار جنگ شود و امنیت و منافع ملی را در دوران صلح تثبیت کند.
ایران نباید در صلح، دستاوردهای خود را از دست بدهد
امروز مسئله فقط این نیست که آمریکا چگونه میخواهد جنگ را پایان دهد؛ پرسش مهمتر این است که چرا پس از ماهها فشار و رویارویی، برای یافتن راه خروج به چین و ارتباط این کشور با تهران نیاز پیدا کرده است.
پاسخ را باید در توان دفاعی ایران، موقعیت تعیینکننده آن در منطقه، اهمیت تنگه هرمز و ایستادگی جامعهای جستوجو کرد که در روزهای بحران، صحنه را ترک نکرده است.
این ظرفیتها فرصتی تاریخی پدید آوردهاند؛ فرصتی که نباید به توقف موقت درگیریها یا توافقی شکننده محدود شود. ایران باید پایان محاصره، لغو تحریمها، تضمین امنیت ملی و ارتقای جایگاه خود در نظم بینالمللی را به محور دیپلماسی پس از جنگ تبدیل کند.
آمریکا امروز برای پایان جنگ به نفوذ چین بر ایران متوسل شده است؛ هنر دیپلماسی ایران آن است که این نیاز را به فرصتی برای تثبیت منافع ملی و تغییر جایگاه کشور در معادلات جهانی تبدیل کند.
پنجره فرصتها برای همیشه باز نمیماند. باید با مطالبات روشن، ابتکار مستقل و محاسبهای دقیق وارد میدان شد؛ نه برای بازگشت به نقطه پیش از جنگ، بلکه برای ساختن وضعیتی که تکرار چنین جنگی را دشوارتر و هزینه تجاوز را برای هر طرفی سنگینتر کند.




